Abstractie in natuurfotografie

De wereld anders bekeken

“Natuur is kunst,” zei de bekende natuurfotograaf Art Wolfe. Hoe langer ik met natuurfotografie bezig ben en hoe meer die passie me op prachtige plekken brengt, hoe harder ik besef hoeveel waarheid in deze woorden schuilt. Bestaat er eigenlijk iets indrukwekkender dan onze planeet en de fascinerende fauna & flora die ze herbergt? Het landschap dat ’s morgens ontwaakt, de kleurrijke pluimage van vogels, de bonte kleuren van vlinders of de enorme diversiteit aan bloeiende planten in het voorjaar.

Eén voor één echte kunstwerkjes voor wie er oog voor heeft. Toch brengen we deze taferelen vaak eerder braafjes in beeld: landschappen fotograferen we met een groothoek om er zoveel mogelijk van te laten zien en dieren en planten willen we het liefst zo beeldvullend mogelijk in beeld brengen.

Maar dergelijke beelden hebben we ondertussen allemaal wel al gezien. Het is dan ook steeds uitdagender om foto’s te maken die zich onderscheiden van de rest. Door het onderwerp op een andere manier te benaderen waarbij je alle referenties naar de omgeving verwijdert en focust op de details, kan je veel uniekere beelden maken. De rol van het onderwerp wordt hier een stuk kleiner: het zijn nu de kleuren, texturen en patronen die het subject van onze foto worden.

Het resultaat? Een nieuwsgierige kijker die langer stilstaat bij je foto. Klaar om de natuur op een abstracte manier te benaderen en foto’s te maken die zich onderscheiden van de massa?

Wat is abstracte natuurfotografie?

Wanneer het belangrijker wordt ‘hoe’ je je onderwerp fotografeert, dan ‘wat’ je fotografeert, spreken we van abstracte fotografie. Alle aandacht gaat naar de opbouw van het onderwerp en de kleuren, texturen, patronen, lijnen en lichtcontrasten waarmee het vormgegeven wordt.

Voor de kijker wordt de context hierdoor minder duidelijk of wordt het subject soms zelfs helemaal onherkenbaar. Dit zet de kijker aan tot denken, waardoor hij/zij langer bij de foto blijft stilstaan. Bovendien maakt het de beelden unieker: de kans dat iemand net dezelfde abstracte foto maakt is veel kleiner.

Het zijn immers geen herkenbare beelden van iconische landschappen of populaire diersoorten. Je vertelt een persoonlijk verhaal waarbij de persoonlijke visie en het oog van de fotograaf doorslaggevend is.

Maar hoe ga je nu concreet aan de slag? Eenvoudig, want je wordt omringd door abstracte beelden als je goed genoeg kijkt. Je hoeft dus zeker niet ver te reizen om bijzondere foto’s af te leveren. Ook in de stad, het park of je eigen tuin vind je onderwerpen genoeg die je op een abstracte manier kan benaderen.

In tegenstelling tot landschappen waarbij je het allerbeste licht nodig hebt, hoef je voor abstracte beelden ook niet te wachten op de ideale weersomstandigheden.

Bewolkt weer of hard licht? Geen probleem! Integendeel: door het zachte licht komen kleuren en contrasten vaak net veel beter tot hun recht en bij hard licht ontstaan dan weer scherpe schaduw -en lichtcontrasten die een interessant onderwerp op zich kunnen zijn. Het weer hoeft je dus alvast niet tegen te houden om eropuit te trekken.

Hoe fotografeer je natuur op een abstracte manier?

Hoe ga je tewerk om het landschap of de natuur op een abstracte manier in beeld te brengen? Zoals bij alle andere vormen van fotografie start alles met de juiste voorbereiding. Begin vooraf met het analyseren van de verschillende onderwerpen en mogelijkheden. Hou hierbij rekening met het seizoen en de weersomstandigheden.

Patronen in het ijs fotograferen wordt bijvoorbeeld lastig in de zomermaanden. Spelen met licht & schaduw is dan weer moeilijk als het bewolkt is. Probeer je dus een realistisch beeld te vormen van de mogelijkheden van het moment of de locatie waar je naartoe trekt.

Eenmaal op locatie is het belangrijkste dat je open-minded blijft. Neem rustig je tijd, observeer de omgeving en stel je open voor nieuwe benaderingen. Ga bijvoorbeeld eens op je rug liggen of neem een hoger standpunt in om de omgeving vanuit een ander perspectief te bekijken. Vind je het moeilijk om abstracte foto’s te ontdekken in de natuur? Gebruik je vingers om een kader te vormen of zoom in op de omgeving met je smartphone.

Zo bekijk je de omgeving niet langer in 3D, maar eerder tweedimensionaal zoals ook een camera je onderwerp zal vastleggen. Vergeet even de schaal en de grootte van het onderwerp en let in eerste instantie op de kleuren, vormen, patronen en texturen die je rondom je terugvindt.

Besteed daarnaast ook aandacht aan beweging in het landschap, reflecties in het water of de manier waarop licht en schaduwen ontstaan: ook die elementen kunnen voor boeiende abstracties zorgen.

Techniek

Wanneer je abstracte beelden fotografeert, is het eerst en vooral belangrijk dat het volledige beeld gevuld wordt met de gekozen herhaling van vormen en kleuren of textuur. Let er dus goed op dat er geen storende elementen opduiken die de abstractie kunnen verstoren en besteed voldoende aandacht aan de compositie.

Bestudeer ook goed de randen van de foto, want doordat niet alle camera’s in de zoeker het volledige beeld tonen, worden deze vaak over het hoofd gezien. Beschikt je fototoestel over live-view? Gebruik dan deze functie om de volledige foto te zien en het beeld grondig te analyseren. Ook bij het werken uit moeilijke posities, waarbij je met het oog nauwelijks tot bij de zoeker geraakt, biedt de live view functie soelaas.

Een tweede aandachtspunt bij abstracte natuurfotografie is het juiste materiaal. Omdat je nu vooral focust op de details in de omgeving, kan je de groothoek alvast thuislaten.

Een standaardlens (bv. 24-70mm of 24-105mm) en vooral een tele(zoom)lens (bv. 70-200mm of 100-400mm) zijn perfect om het landschap op een abstracte manier te benaderen. Een macrolens is dan weer ideaal om details van kleinere onderwerpen zoals bloemen of insecten in beeld te brengen.

Wanneer je met een grotere brandpuntsafstand fotografeert, verkleint de scherptediepte, waardoor vaak niet alles scherp oogt. Bij abstracte beelden is scherpte van voor tot achter echter van cruciaal belang. Zonder wordt de abstractie deels tenietgedaan, waardoor het beeld te herkenbaar wordt voor de kijker.

De oplossing? Focus stacking. Bij deze techniek maak je verschillende opnames met telkens een ander scherpstelpunt. Alle andere instellingen (belichting, witbalans, enz.) hou je constant. Sommige toestellen vereenvoudigen dit proces en doen de scherpstelling voor je: activeer hiervoor ‘focus shift’ of ‘focus bracketing’. Focus stacking wordt op die manier niet alleen eenvoudiger, het verkleint ook de kans dat je een stukje vergeet waardoor bepaalde delen in het samengestelde beeld onscherp zouden zijn.

Hoeveel foto’s je precies nodig hebt, hangt af van de situatie en de brandpuntsafstand, maar doordat je vaak erg in detail fotografeert, zijn twintig foto’s zeker niet zo uitzonderlijk. Eén tip: combineer de beelden achteraf via Helicon Focus. Photoshop heeft het vaak lastig met complexere focus stacks met veel details, zoals bij abstracte beelden vaker dan niet het geval is.

Focus stacking in helincon focus

Het resultaat van focus stacking in Photoshop is niet altijd bevredigend, zeker wanneer het om complexe stacks gaat met veel beelden. In zo’n geval kan je gebruik maken van Helicon Focus. Je kunt het programma gebruiken als stand alone applicatie of als plugin in Lightroom.

• Bewerk alle foto’s in Lightroom op dezelfde manier en selecteer ze.
• Kies vervolgens via de rechtermuistoets voor ‘Exporteren > Helicon Focus’ of bovenaan in het menu ‘Bestand > Exporteren met voorinstelling > Helicon Focus’.
• Er opent een pop-upvenster waarin je rechts de geselecteerde beelden ziet en onderaan de ‘rendering methode’. Doorgaans geven de standaardinstellingen (Method B, Radius 8 en Smoothing 4) goede resultaten, maar mocht dat niet het geval zijn, kan je nog steeds experimenteren met andere instellingen. Kies voor Method A wanneer de beelden niet in de juiste volgorde werden gefotografeerd en veel kruisende lijnen bevatten. Kies voor Method C wanneer je complexe stacks met meer dan 100 foto’s wilt samenvoegen.
• Druk op ‘render’ zodat de beelden worden samengevoegd.
• Kies tenslotte in het menu voor ‘File > save’. De foto wordt opgeslagen en verschijnt terug in Lightroom.

Experimenteren

Abstracte fotografie nodigt uit tot experimenteren. Is er beweging in het landschap aanwezig? Maak dan gebruik van een langere sluitertijd om die beweging te visualiseren. In dergelijke situaties blijf je het best in de manuele of diagragmavoorkeurstand fotograferen. Het is een misvatting om de camera dan in sluitertijdvoorkeur te zetten en de gewenste sluitertijd in te stellen.

Als er te veel licht is, zal het beeld immers helemaal overbelicht zijn. Bovendien bepaalt de camera in dat geval het diafragma voor jou en heb je geen controle meer over de scherptediepte. Je wil bijvoorbeeld vermijden dat het diafragma te hoog ingesteld wordt, want dan krijg je weer last van diffractie.

Op momenten met te veel licht voor een langere sluitertijd, zal je dus gebruik moeten maken van grijsfilters om het licht tegen te houden. Een ND-filter van 3 tot 6 stops is hiervoor ideaal. Streef naar een sluitertijd van 1 à 2 seconden, want dat is in vele gevallen voldoende om de dynamiek en ook de abstractie in het beeld te visualiseren.

Naast bewegende onderwerpen kan je ook zelf bewegen of in- en uitzoomen terwijl je afdrukt. Deze techniek heet ‘ICM’ en staat voor ‘Intentional Camera Movement’. Het resultaat is een abstract beeld van lijnen en kleuren. Om het gewenste effect te bereiken zal je héél wat beelden moeten maken, waarbij je varieert met de sluitertijd en de snelheid waarmee je beweegt.

Het is dus vaak trial & error. Omdat de scherptediepte bij dergelijke beelden minder van belang is (alles wordt toch onscherp afgebeeld), kan je in dit geval wel in sluitertijdvoorkeur fotograferen en de sluitertijd op de gewenste snelheid instellen. De camera kiest bijgevolg zelf de bijpassende diafragma- en ISO-waarde. Als er te veel licht aanwezig is, zal je uiteraard ook grijsfilters nodig hebben om de sluitertijd omlaag te krijgen.

Om zwaar over- of onderbelichte foto’s te vermijden, doe je er goed aan om eerst de belichting te regelen vooraleer je met de camera begint te bewegen. Vergeet ten slotte ook niet om de beeldstabilisatie uit te zetten, want de bewegingen die je maakt hoeven nu immers niet gecorrigeerd te worden.

Deze techniek kan je trouwens ook gebruiken om vliegende vogels te fotograferen. Door gebruik te maken van een lange sluitertijd ontstaat een dynamisch en grafisch beeld. Het onderwerp wordt onherkenbaar en als een schim afgebeeld. Hierdoor krijgt het beeld een dromerige sfeer.

Ook met het scherptelpunt kan je experimenteren. Door de focus op een bijzondere plaats te leggen kan je soms verrassende beelden maken. Focus bijvoorbeeld eens bewust niet op de ogen, maar op de vleugels of het achterlijf van een insect.

Bij bloemen kan je de focus dan weer leggen op de rand van de bloemblaadjes zodat enkel de eerste kroonbladeren scherp afgebeeld worden. Of je kunt het onderwerp gewoon helemaal onscherp afbeelden zodat je enkel een suggestief beeld overhoudt van vormen en kleuren.

Ten slotte is ook multiple exposure of meervoudige belichting een manier om abstracte beelden te maken. Meervoudige belichting is een fotografietechniek waarbij twee of meer afzonderlijk gemaakte beelden op één foto samengevoegd worden door de camera.

Tijdens de verschillende opnames kan je vervolgens de scherptediepte, compositie, belichting of focus wijzigen. Net zoals bij ICM is het altijd afwachten wat het resultaat wordt. Je zult dus ook veel moeten experimenteren, maar de mogelijkheden hiermee zijn eindeloos en vormen eigenlijk het onderwerp van een artikel op zich. In Shoot nr. 27 werd deze techniek reeds uitvoerig behandeld.

Eindeloze mogelijkheden

In de natuur vind je tal van onderwerpen die je op een abstracte manier kunt fotograferen. Het landschap zit vol met lijnen, patronen en texturen. Denk bijvoorbeeld aan het kleurenpalet van een beboste heuvelflank tijdens de herfst, de reflecties van bomen of vegetatie in het water, patronen in het zand, het lijnenspel van een zacht glooiend landschap of modderstructuren in een opgedroogde plas of ven.

De mogelijkheden zijn eindeloos. Als je het landschap abstract in beeld wilt brengen, dan laat je de lucht meestal weg, want die werkt storend en maakt het beeld te herkenbaar. Kadreer dus eerder onder de horizon.

Ook bossen zijn interessante locaties voor abstracties, maar in dergelijke omgeving is het vaak lastiger om het beeld rustig en overzichtelijk te houden. In die gevallen kan je de chaos ook gewoon zijn gang laten gaan. Want ook in wanorde schuilt schoonheid.

Maak bijvoorbeeld eens een beeld van een wirwar van takken, bomen en herfstkleuren. Let op: de grens tussen een chaotisch beeld dat aanspreekt en een foto vol rommel is vaak héél dun. Dit onderscheid leren maken en aanvoelen is een proces: bestudeer de beelden van andere fotografen en leer zo stap voor stap het verschil tussen interessante abstracties van chaos en te drukke beelden.

Wie over een drone beschikt, kan het landschap ook vanuit vogelperspectief fotograferen. Vanuit de lucht ziet de wereld er immers helemaal anders uit. Stijg uit tot de maximaal toegelaten hoogte van 120 meter en tilt de camera naar beneden. Je ontdekt een wereld van herhaalde structuren en onverwachte composities: overal duiken abstracte beelden op.

Meervoudige belichting

De manier waarop de opnames gecombineerd worden kan je zelf kiezen:

• Toevoegen (add): De opnamen worden zonder aanpassing op elkaar gelegd.
• Gemiddelde (avg): Voordat de belichtingen op elkaar worden gelegd, wordt de versterking gedeeld door het totaal aantal gemaakte belichtingen.
• Lichter (light): De camera vergelijkt de pixels in elke opname en gebruikt alleen de helderste.
• Donkerder (dark): De camera vergelijkt de pixels in elke opname en gebruikt alleen de donkerste.

Maar niet alleen in het landschap ontdek je talloze grafische details. Ook met een macrolens kan je niet alledaagse beelden maken. Je fotografeert eigenlijk details van details. Denk maar aan een extreme close-up van de prachtige vleugels van een vlinder of libel, luchtbellen of structuren in het ijs of details van allerlei bloemen, planten of paddenstoelen. Om extreme close-ups te fotograferen, kan je eventueel gebruik maken van tussenringen.

Dit zijn holle ringen die tussen de lens en de camera geplaatst worden en de beeldafstand vergroten. Hierdoor wordt het beeld op de sensor groter en verkleint de scherpstel- en werkafstand. Deze ringen bevatten geen glas, waardoor je niets aan kwaliteit verliest, enkel wat aan licht.

Is het echt geen weer om een hond door te jagen? Dan kan je ook binnenshuis aan de slag. Je kunt bijvoorbeeld onderwerpen zoals herfstbladeren, kleurrijk gesteente, stukjes afgevallen boomschors of dode insecten in de natuur verzamelen en in de studio fotograferen.

Werk uiteraard uitsluitend met dood materiaal en vang geen levende dieren of planten. Omdat je in een gecontroleerde omgeving werkt, kan je bovendien ook gemakkelijker experimenteren met licht of achtergronden om de beelden een bepaalde sfeer te geven.

Unieke beelden

Abstracte beelden vind je overal in de natuur: van kleurrijke heuvelflanken in de Ardennen tot de details van een insect of een bloem in je eigen tuin. Maar het échte voordeel van abstracties is dat je automatisch uiterst originele beelden maakt. Bij geen enkel andere soort fotografie, zijn het oog van de fotograaf en een gevoel voor esthetiek en compositie zo belangrijk.

Het vraagt best wat oefening, maar levert ook heel wat op: je leert de natuur op een nieuwe manier waarderen. Tot in het kleinste detail. Stap dus uit je comfortzone, gooi de regeltjes over boord en bekijk de wereld door een andere bril. Vergeet de context en focus op patronen, kleuren, structuren en herhalingen en maak unieke beelden van vaak gefotografeerde onderwerpen. Wedden dat jij er weer net iets anders uithaalt dan mij of de volgende fotograaf?