Op de grends van Nederland en Duitsland ligt de Gelderse Poort, een uitgebreid natuurgebied met diverse fauna en flora, perfect voor fotografen.
Aan beide kanten van de Nederlands-Duitse grens ligt een van de meest interessante en belangrijkste natuurgebieden van de Nederrijn: de Gelderse Poort. Dankzij zijn imposante diversiteit aan flora en fauna met grote grazers en vele vogelsoorten zul je je hier als natuurfotograaf nooit vervelen.
In dit fraaie uiterwaardenlandschap liggen een aantal belangrijke natuurgebieden zoals de Millingerwaard en Meinerswijk. De Gelderse Poort heeft haar internationale bekendheid vooral te danken aan de vogels.
Er broeden maar liefst meer dan 160 soorten in de Gelderse Poort. Dit is zo’n tachtig procent van de Nederlandse broedvogelfauna. Ook is de Gelderse Poort een botanische schatkamer waarin ruim 700 soorten planten groeien. Dat betekent dat ongeveer de helft van de Nederlandse flora hier voorkomt. De diversiteit aan planten zorgt ook voor een groot aanbod van insecten. De laatste jaren wordt zelfs de geel-zwarte koninginnenpage in grote aantallen in de Millingerwaard waargenomen. Neem daarnaast de aanwezigheid van grote grazers als de konikpaarden en galloways in beschouwing, en je kunt je voorstellen dat je als fotograaf niet uitgefotografeerd raakt bij zo’n overstelpende hoeveelheid onderwerpen.
In 1986 werd met het Plan Ooievaar voorgesteld om in de uiterwaarden de natuurontwikkeling de ruimte te geven en de landbouw meer te concentreren in het binnendijkse gebied. Vanwege de periodieke overstromingen kon de landbouw niet optimaal ontwikkelen. Door in de uiterwaarden voldoende oppervlak te reserveren voor de natuur, moest er meer ruimte komen voor de natuurlijke processen die bij een rivier horen: overstromingen, sedimentatie, erosie en natuurlijke begrazing door grote grazers. Hierdoor zou een meer natuurlijk landschap ontstaan met een prominente plaats voor ooibossen. Meinerswijk werd in het jaar 1991 het eerste voorbeeldterrein van Plan Ooievaar in de Gelderse Poort. In 1992 volgde de natuurontwikkeling in de Millingerwaard. Wat begon met één paar hectare bij het Millingerduin, is inmiddels uitgegroeid tot een vermaard natuurgebied met een oppervlakte van 700 hectare.
In de afgelopen jaren heb ik veel mooie plekken in de wereld bezocht als Antarctica, Borneo en Madagascar. Maar zo ongeveer naast mijn deur, op vijf minuten afstand fietsen vanaf mijn woning, liggen de uiterwaarden van de Ooijpolder en wat verderop de Millingerwaard. Hoe vaak ik er ook ben geweest, nog steeds kan dit gebied me ontzettend boeien en maak ik daar met plezier foto’s. Voor elke natuurfotograaf is er wel wat te vinden: fraaie landschappen, vogelrijkdom, een diversiteit aan planten en insecten. Maar ook zoogdieren als konikpaarden, galloways, de vos en verschillende marterachtigen als de bunzing en de hermelijn.
Het mooie van een gebied als de Millingerwaard is dat je er nagenoeg overal kan rondstruinen. In tegenstelling tot de meeste natuurgebieden in Nederland mag je in de uiterwaardgebieden van de paden af. Heerlijk rondstruinen in de natuur levert je veel meer fotomogelijkheden op. Daarnaast kun je ook met de auto over landweggetjes en de dijk op zoek naar vogels. Door de auto te gebruiken als schuilhut kun je veel dichter bij de vogels komen. Overigens zijn er tegenwoordig ook een soort van camouflage gordijnen voor het autoraam verkrijgbaar, die er voor zorgen dat je nog minder zichtbaar bent voor schuwe dieren.
Voor landschapfotografen is de Gelderse poort een prachtig gebied door de variatie in landschap met ooibossen, watergebieden, bloemrijke graslanden en cultuurlandschap. Een van de bijzonderheden van de Millingerwaard is het Millingerduin vlakbij de Millinger theethuin. Met inmiddels 10 meter is dit het hoogste actieve rivierduin van Nederland. Het is ontstaan door de westenwind die over het strand langs de waal het zand heeft opgestuwd. De duinen herbergen een zeldzame flora vanwege een bijzonder (micro)klimaat dat droog, warm en voedselarm is.
De rivierbegeleidende wilgen met prachtige bovengrondse wortels staan hier stevig in het zand aan de rivier de Waal, heel fotogeniek! De uiterst zeldzame zwarte populier staat hier zelfs met de wortels in het water. Het lijkt wel een mangrovebos! Het beste moment om hier te zijn is tegen de avond. De ondergaande zon schijnt dan tegen de bomen, verlicht de schaduwpartijen onder het bladerdek en de wortels, en zorgt dan voor prachtig warm licht.
In de waterrijke Gelderse poort is er ook een veel grotere kans op mist en nevel. Dat zorgt een sfeertje waarvoor je als landschapsfotograaf vroeg het bed wilt komen. Vooral vanaf de dijk heb je dan prima mogelijkheden. Door het hogere standpunt vanaf de dijk kijk je als het ware het landschap in en de verschillende struiken en bomen creëren een zigzagpatroon die je als kijker meeneemt door het landschap. Met name bij lagere mist ontstaan er lagen in het landschap, waardoor de dieptewerking wordt versterkt. Sfeer, mist, lagen en lijnwerking zijn de elementen die zo’n beeld dan compleet maken.
Staan je meer in het landschap, bijvoorbeeld te midden van een bloemenweide, dan is heb je te kampen met een gebrek aan diepte in het beeld. In levende lijve zijn veel landschappen weids, maar op de foto vlak. Dat komt omdat we op de foto geen referentie hebben van afstanden. Een landschap is immers driedimensionaal, een foto tweedimensionaal. Door een voorgrond aan het beeld toe te voegen creëer je een gevoel van diepte. Door een opvallende plant, struik of rotsblok op de voorgrond mee te nemen in de beeldvorming zorg je dat er evenwicht in het beeld ontstaat. Diepte kun je ook creëren door met perspectief te werken. Lijnen die in het landschap evenwijdig lopen, zullen op een foto ogenschijnlijk op een punt samenkomen. Als we die lijnen benadrukken, zien we ook diepte.
De Gelderse Poort heeft een enorme variatie in planten, vaak zelfs in grote aantallen. In de zomer zijn grote delen van de uiterwaarden bont gekleurd met prachtige bloeiende planten. Daar zitten dan ook nog zo’n honderd soorten bij die vermeld staat op de Rode Lijsten (overzicht van beschermde soorten in Nederland, red.). Van vroeg in het voorjaar tot in de herfst is het zeker de moeite waard om je langdurig te richten op deze ruime hoeveelheid planten. De plantdichtheid is op sommige plekken (met name op de rivierdijken) zo groot dat je enkele uren achter elkaar kunt fotograferen op een paar vierkante meter.
Een groot voordeel van het fotograferen op rivierdijken is de mogelijkheid om met het allerlaatste licht te werken. In tegenstelling tot bijvoorbeeld bosgebieden is er door de ligging en openheid voldoende mogelijkheid om de laatste zonnestralen in beeld te vangen. Je kan dan heel fijn met warm opvallend licht op de planten werken of juist met tegenlicht. Dat geeft een heel ander resultaat en benadrukt ook mooi de transparantie van bloemen. Tegen het late zonlicht in fotograferend kan dit het hele beeld van een warme gele gloed voorzien die vaak wel leuke foto’s oplevert. Je kunt dan wel te maken krijgen met lens flare, dat ontstaat doordat het binnenvallende licht tussen de lenselementen weerkaatst. Een filter kan het effect – door de extra laag –versterken. Je kunt dan ook te maken krijgen met andere effecten zoals lichtstrepen of vlekken, dat wordt vaak meer als hinderlijk ervaren. De lens voorzien van een zonnekap helpt vaak niet afdoende. Soms kun je het voorkomen door je hand voor de zon te houden en zo een schaduw over de lens te werpen. Beweeg een beetje heen en weer met je hand en je ziet snel genoeg of de hinderlijke reflecties verdwijnen.
Als je dan toch lekker in een uiterwaardenweiland vol met bloemen of op de rivierdijk zit om planten te fotograferen, dan zal het je ook steeds meer opvallen dat er van alles tussen beweegt. Het is namelijk de leefomgeving van ontzettend veel insecten. Die zie je vaak pas zitten als je zelf ook rustig tussen de planten zit. Kijk maar eens rondom en je bent vaak omringt door allerlei kleine vreemde schepsels. De kevertjes, sprinkhanen, vliegen en vlinders en nog veel meer soortgroepen zijn perfecte modellen voor macrofotografie.
Vooral in de vroeg ochtend en tegen de avond zijn ze wat rustiger – door de lagere temperaturen – en beter te fotograferen. Het is onhandig om een statief met drie poten tussen de vegetatie heen en weer te schuiven, bovendien loop je de kans dat je net tegen dat sprietje stoot waar dat prachtig gekleurde kevertje op zit te rusten. Die is natuurlijk snel weg als een reus met een grote metalen stang zijn zitplek verstoort. Het is beter om met de camera uit de hand te werken. Je moet dan wel de sluitertijd goed in de gaten houden; die moet kort genoeg zijn om trillingsonscherpte te voorkomen. Tegenwoordig gaat dat veel makkelijker omdat moderne digitale camera’s prima met hogere ISO-waarden te gebruiken zijn. Daarbij hoef je echt niet meer met diafragma’s van f/22 te werken – voor de geliefde beeldstijl met veel onscherpte voor en achter het onderwerp is juist een groter diafragma als f/5.6 de standaard. En dat zorgt dan meteen voor snellere tijd en voilà … het uit de hand fotograferen kan beginnen. Je kunt dan zoveel makkelijker en sneller je compositie bepalen en rondom je onderwerp kruipen en bewegen om net die betere achtergrond te krijgen. Houd die achtergrond altijd goed in de gaten, want dat is bijna net zo belangrijk als een fotogeniek insect.
Voor de hele lage standpunten is een hoekzoeker een bijzonder handig accessoire. Je monteert dit op de zoeker en dan kun je van bovenaf het beeld bekijken in een hoek van 90 graden. Zo hoef je je nek niet langdurig in een vervelende positie te houden. Bij sommige camera’s met rond oculair draai je de hoekzoekers erop en bij de camera’s met rechthoekig oculair schuif je ze erop. Deze laatste werken sneller, maar als je even niet fotografeert of een stuk gaat wandelen dan is het beter om de hoekzoeker in je broekzak of fototas op te bergen want je kunt ze – weet ik uit eigen ervaring – makkelijk verliezen.
Misschien wel de belangrijkste zoogdieren die in de Gelderse Poort leven, zijn de konikpaarden en de gallowayrunderen. Belangrijk vanwege de begrazing. De konikpaarden stammen rechtstreeks af van de Tarpan, een uitgestorven Europees wild paard. De van oorsprong schotse gallowayrunderen zijn hoornloos en hebben een zwart krullende vacht. Beide dieren zijn het hele jaar door zelfredzaam, ook in de winter vinden ze hun eigen voer. De twee soorten grazers zorgen voor de noodzakelijke variatie in de vegetatie. Ze hebben specifieke graasgewoonten. De koniks benutten de kort begrazen vegetaties doordat ze in staat zijn het gras af te bijten, de galloways benutten meer de ruigten. Het belang van begrazing is groot, want zonder planteneters degenereert een ecosysteem. De noodzakelijke verjonging van de kruiden, struiken en bomen vindt dan niet meer plaats. ’s Zomers is de groeikracht van het gewas zo groot dat het de dieren letterlijk boven het hoofd groeit. Daardoor kan alles in bloei raken, door insecten bestoven worden en zaad zetten. Samen met de grote grazers profiteren ook grote aantallen insecten, vogels en zoogdieren van deze jaarcyclus van het gewas.
Van wilde dieren verwacht je dat ze heel schuw zijn. Deze grote grazers komen vaak juist niet wild over, want meestal gedragen de paarden zich rustig. Met name de eenjarige veulens zijn nieuwsgierig en komen bijvoorbeeld even aan je rugtas knabbelen. Neem echter wel afstand en blijf een eindje van de groep staan als ze onrustig zijn. Het natuurlijke gedrag van de konikpaarden wordt verstoord door ze aan te halen of te voeren. Sommige dieren kunnen zo opdringerig worden, dat ze moeten worden gedood. Bedenk goed dat een paard zeer pijnlijk kan bijten of nog erger, je met een ferme trap naar achteren dodelijk kan verwonden. Zorg dan ook dat je altijd aan de voorkant van het paard blijft en houd tijdens het fotograferen ook in de gaten dat ze niet plotsklaps achter je staan. De oudste merrie leidt altijd de kudde en bepaalt waar ze bijvoorbeeld gaan grazen. De dag is bij de paarden opgedeeld in elkaar regelmatig afwisselende perioden van slapen, grazen en spelen. Door een groep gedurende een hele dag van ‘s morgens vroeg tot ‘s avonds laat te volgen, leer je de gedragingen goed kennen en kun je als fotograaf anticiperen op plotselinge situaties.
Bij de fotografie van koniks kun je verschillende objectieven gebruiken. Een groothoekobjectief voor een overzicht van de dieren in het landschap, een tele- of telezoomobjectief voor de meer portretachtige beelden. Daarmee kun je ook op veilige afstand een schermutseling fotograferen. Prachtig om te zien als de paarden tegen elkaar op staan, maar houd altijd de sluitertijd in de gaten. Door de snelle bewegingen heb je – om de actie te bevriezen – een tijd van 1/1000 seconde of korter nodig.
Eigenlijk heeft ieder type weer bij de fotografie van koniks haar eigen karakteristieke charme. Het eerste of laatste zonlicht levert natuurlijk prachtige warme tinten op. Maar ook regen en wind kunnen het ruige karakter van het paard in het beeld versterken.
Probeer ook eens met het laatste licht wat tegenlichtbeeld te maken. De mooie vorm van het paard en de manen doen het prima bij dit soort beelden. De twee grazers vind je in zowel Meinderswijk als de Millingerwaard. Bij Meinerswijk heb je vanaf verschillende plekken op de dijk een goed zicht over het hele gebied, zodat je relatief makkelijk de kudde kunt spotten. In de Millingerwaard is dat lastiger vanwege het grotere gebied en de hoge begroeiing op veel plekken bij de dijk. Overigens tref je ook in de Ooijpolder op verschillende plekken kuddes grazers aan, onder andere bij de Oude waal en bij de Bizonbaai.
In de bloeitijd van juni tot september kleurt een van natte graslanden in Meinerswijk helemaal paars met de grote kattenstaart. Deze plant kan tot 1.20 meter groot worden. Als je liefhebber bent van doorkijkjes en scherpe/onscherpe vlakken kun je deze plant mooie gebruiken bij de fotografie van bijvoorbeeld de konik. Andere hoge planten om tussendoor te fotograferen en als onscherpe vlekken in beeld te gebruiken zijn ook altijd wel te vinden, bijvoorbeeld het jacobskruiskruid.
Bij een bezoek aan de Gelderse poort vallen in eerste instantie vooral de grotere soorten als de blauwe reiger en ooievaar op. Deze laatste is onmiskenbaar met zijn zwart-witte verenkleed en grote rode snavel en poten. Bijna was het in de jaren zeventig gedaan met de ooievaar. Maar dankzij het voortreffelijk werk van de buitenstations zijn er in Nederland inmiddels weer zevenhonderd ooievaarsparen. Op warme zomerdagen kun je soms wel een tiental ooievaars via thermiek boven de Millingerwaard zien cirkelen. In de hele Gelderse poort kun je ze in de weilanden aantreffen als ze op zoek zijn naar hun voedsel: kikkers, muizen en insecten. Bij de ingang van de Millingerwaard bij Kekerdom staat een ooievaarswiel in het weiland bij de kerk, waar ze bijna ieder jaar – meestal in mei – jongen krijgen. De jongen blijven ongeveer zestig dagen op het nest. Ook in de tuin bij Restaurant Oortjeshekken achter de dijk bij de Bizonbaai staat een nest waar sinds een paar jaar jongen worden geboren. Deze kun je vanaf het terras goed zien en fotograferen, maar via het raam in het achterdeel van het restaurant zit je zelfs bijna bovenop het nest. Al deze aandacht van restaurantbezoekers maakt de ooievaars niks uit.
De aalscholver (Phalacrocorax carbo) is een andere karakteristieke vogel voor de Gelderse Poort. Je herkent hem aande fikse haaksnavel en de typische geschubde tekening in het zwarte verenkleed. Bijna waren ze verdwenen vanwege door milieuverontreiniging en bestrijding door beroepsvissers vanwege concurrentie. Gelukkig herstelde zich midden jaren zeventig de aangeslagen populatie en vervolgens zijn de vogels sterk teruggekomen. Overal langs de rivier is de aalscholver weer te zien, vooral als hij zijn vleugels droogt na een visvangst. Veel van die vogels laten zich prima vanuit de auto fotograferen, zowel vanaf de dijk als bij de vele boerenweggetjes die de polder rijk is. Als je aan het rondrijden bent en je spot bijvoorbeeld een ooievaar of reiger in een weiland of bij een waterplas is het de kunst om deze rustig te benaderen met zomin mogelijk bewegingen in de auto. Draai alvast aan de kant vanwaar je de vogel wilt fotograferen het raam naar beneden en leg de rijst- of bonenzak in de raamopening. Leg de camera startklaar met de juiste instellingen; meestal een groot diafragma als f/5.6, lensstabilisator aan vanwege trilling en AF-servo om de bewegende vogel te volgen. Rijd dan weer langzaam naar de plek vanwaar je de vogel denkt te kunnen fotograferen. Zodra je op die plek bent aangekomen en voorzichtig de camera op de bonenzak hebt gelegd, kun je het beste direct wat foto’s maken – die heb je dan tenminste. Daarna is het beter om de motor van de auto uit te zetten om trillingen die tot onscherpe foto’s kunnen leiden te voorkomen. Houd wel het in achterhoofd dat je ten alle tijde langzaam blijft bewegen; snelle bewegingen leiden meestal tot het vertrek van de vogel.
Eigen vervoer: Bij Kekerdom aan de dijk op ongeveer 100 meter van de ingang Millingerwaard is een (betaalde) parkeerplaats. Het adres is Weverstraat 96, Kekerdom.
Openbaar vervoer: Vanaf centraal station Nijmegen met buslijn 80 of 82 richting Millingen aan de Rijn en bij Kekerdom, halte Weverstraat, uitstappen. Van daar is een paar minuten lopen naar de Millingerwaard.
Eten: Midden in de Millingerwaard ligt de Millingertheetuin, waar je in een prachtige bloemrijke omgeving een lunch kan genieten.
Handige websites: www.millingertheetuin.nl, www.ark.eu
Eigen vervoer: Vanuit het centrum van Arnhem rijd je naar het zuiden over de Nelson Mandelabrug. Na ongeveer 1,5 kilometer bij de stoplichten rechtsaf en na 500 meter, tegen de dijk op, richting Driel/Heteren. Op de dijk rechtsaf de Drielsedijk op en na een paar honderd meter links de dijk af het hannesstraatje te Arnhem in. Hier is een parkeerplaats en aan de overzijde van de dijk kunt u Meinerswijk in.
Openbaar vervoer: Neem vanaf centraal station Arnhem buslijn 6, richting Heteren. Uitstappen bij de halte Steenfabriek. Daarna nog een klein stukje doorlopen naar de ingang van Meinerswijk.
Eten: Iets verderop in het hannesstraatje ligt Pannekoekenboerderij de Stenen Kamer, gevestigd in een monumentale Saksische boerderij uit 1848.
Handige websites: www.desnippenhof.nl, www.vriendenvanmeinerswijk.nl
Dit artikel werd geschreven door Edwin Giesbers. In het verleden schreef Edwin voor Shoot ook al over zijn fotografiereis naar Tanzania en verhaalde hij uitgebreid over de Engelse Farne Islands, de place-to-be voor vogelfotografie. Meer beelden kan je vinden op zijn website.
Schrijf je in op onze nieuwsbrief en ontvang elke woensdag en vrijdag het beste uit de fotografiewereld in je mailbox.
Krijg Shoot Magazine 6 keer per jaar (inclusief 2 extra dikke dubbelnummers) vol inspiratie, tips en fotoplezier rechtstreeks in je brievenbus.
