Een heerlijke periode breekt aan met de herfst. Natuurlijk wil je de kleuren van het landschap vastleggen, maar ook oog voor details levert een schat aan beelden op.
De meteorologische herfst loopt van 1 september tot 30 november. Voor astronomen begint ze op 21 september. Voor ons fotografen zijn dit slechts richtpunten. Veel natuur- en landschapsfotografen beleven in de zomer een kalmere periode. Na half augustus beginnen de dagen merkbaar te veranderen. Vooral het korten van de dagen en de koudere nachten vallen op. Die lagere temperaturen zorgen vaak voor nevel en mist, maar ook voor ochtenddauw die als een fijn deken neerdaalt. Spinnenwebben, planten en insecten worden soms volledig bedekt met druppeltjes en leveren bijzonder fotogenieke beelden op.
Bomen en planten trekken voedingsstoffen terug uit hun bladeren. Daardoor veranderen ze van egaal groen naar een rijke variatie aan kleuren, tot ze uiteindelijk afvallen. Bessen, zaden en vruchten zorgen ondertussen voor de verspreiding van het nageslacht. Voor dieren betekent dit een overvloed aan voedsel. Paddenstoelen en spinnen worden haast automatisch geassocieerd met dit seizoen.
Vooral in bossen valt de kleurrijke metamorfose op. Gele en bruinoranje tinten overheersen, met hier en daar rode accenten. Die laatste zie je vooral bij exoten, zoals de Canadese eik. Uiteraard leg je die kleurenpracht vast in landschapsfoto’s. Een vleugje tegenlicht, al dan niet met nevel of mist, versterkt het effect. Naast weidse taferelen valt er echter net zoveel te ontdekken in kleinere onderwerpen. Met macrofotografie kun je die pracht aan details zichtbaar maken. Niet alleen de kleuren, maar ook lijnen, vormen en structuren geven kracht aan een close-up.
Hiervoor hoef je niet ver te reizen: een nabijgelegen natuurgebied of zelfs je eigen tuin biedt vaak al voldoende mogelijkheden. Let bij macrofotografie, naast het onderwerp en de compositie, ook goed op de achtergrond en wat je daarvan in beeld brengt.
Strikt genomen betekent macrofotografie dat je onderwerp op ware grootte wordt vastgelegd, dus even groot als de beeldsensor van je camera (een verhouding van 1:1) of groter. Vaak werk je minder extreem en spreken we eerder van close-up of dichtbijfotografie. Deze termen worden tegenwoordig door elkaar gebruikt en iedereen begrijpt waar het over gaat. Kleine onderwerpen groot in beeld brengen kan krachtige resultaten opleveren. Details die normaal nauwelijks opvallen, worden plots heel uitgesproken zichtbaar.
Naast een degelijke camera, of dat nu een spiegelreflex of systeemcamera is, speelt vooral het objectief een cruciale rol. De meest veelzijdige oplossing is een macro-objectief. Deze lenzen zijn speciaal ontworpen om dichtbij te kunnen scherpstellen en toch een hoge beeldkwaliteit te behouden. Ze bieden meestal een vergroting tot 1:1, al gaan sommige iets verder.
Macro-objectieven zijn verkrijgbaar in verschillende brandpuntsafstanden:
Hoe langer de brandpuntsafstand, hoe kleiner de beeldhoek. Daardoor neem je minder achtergrond mee in beeld en wordt die sneller onscherp, wat het onderwerp beter doet uitkomen.
Ook met telezooms zoals een 70-200 mm of 100-400 mm kun je al behoorlijk dichtbij komen. Accessoires zoals tussenringen of voorzetlenzen vergroten dit effect. Ze zijn handig als je slechts af en toe macro-opnames maakt, al lever je wel wat in op beeldkwaliteit.
Probeer ook eens dichtbijopnames met een groothoek. Je achtergronden worden dan sterker zichtbaar, al blijven ze onscherp. Ideaal voor biotoopopnames, waarbij je het onderwerp in zijn omgeving laat zien.
Wie voor het eerst door een macrolens kijkt, schrikt vaak van de beperkte scherptediepte. Bij een opname op 1:1 en diafragma f/16 is die vaak maar zo’n 4 mm. Hoe dichter je bij je onderwerp komt, hoe kleiner de scherptediepte.
Het diafragma heeft invloed, maar in beperkte mate. Het is belangrijk zoveel mogelijk van je onderwerp in hetzelfde scherpstelvlak te krijgen en de onscherpte bewust in je compositie te gebruiken. Hoewel een kleiner diafragma (bijvoorbeeld f/16 of kleiner) meer scherptediepte geeft, ontstaan er nadelen zoals diffractie en een te drukke achtergrond. Ook de langere sluitertijden kunnen problemen geven. Vaak leveren diafragma’s tussen f/5.6 en f/8 de beste balans op, soms ook f/11. Maak indien mogelijk meerdere opnames met verschillende instellingen en kies achteraf de beste.
Bij statische onderwerpen kun je overwegen om focus stacking toe te passen: meerdere beelden met verschillende scherpstelpunten samenvoegen tot één foto met grotere scherptediepte.
Vrijwel alle macro-objectieven hebben autofocus, maar die kan net naast het gewenste punt scherpstellen. Voor kritische scherpte is manueel scherpstellen betrouwbaarder. Vergroot het beeld op je scherm om nauwkeuriger te beoordelen en gebruik de scherptediepteknop om beter te zien wat scherp is.
Vanaf een bepaald diafragma wordt je onderwerp niet scherper, alleen de achtergrond wordt meer zichtbaar. Zoek daarom het minimumdiafragma waarbij je onderwerp nog optimaal scherp is.
Manueel scherpstellen kan door aan de scherpstelring te draaien, al is de rotatie bij autofocuslenzen vaak beperkt. Manuele macrolenzen hebben soms een veel ruimere slag, wat preciezer werken mogelijk maakt.
Een alternatief is een focusslede (focus rail) op statief. Daarmee kun je je camera heel nauwkeurig naar voren of achteren bewegen en zo precies scherpstellen.
Een kleine lensopening voor meer scherptediepte vraagt helaas om langere sluitertijden. Bewegingsonscherpte is daarbij één van de grootste oorzaken van mislukte macro’s. Dat kan komen door externe factoren, maar ook door het onderwerp zelf. De grootste spelbreker is de wind. Zelfs een nauwelijks voelbaar briesje doet stengels bewegen. Alleen tijdens windstille ochtenden kun je sluitertijden van één seconde of meer gebruiken. Let op blaadjes in de bomen of dauwdruppels in een spinnenweb: goede indicatoren voor de hoeveelheid wind. Vaak zijn er ook windluwe plekjes te vinden om te fotograferen. Met wat geduld en timing loont het om te wachten tot je onderwerp even helemaal stilstaat.
Gelukkig is er ook de ISO-instelling die je kunt optrekken. Het gaat erom een goed compromis te vinden tussen sluitertijd en ISO voor scherpe beelden. Bij moderne camera’s levert een hogere ISO nauwelijks nog hinderlijke ruis op.
Een handig hulpmiddel is de plamp: een klem op een flexibele arm waarmee je een onderwerp tijdelijk kunt fixeren.
Doorgaans werk je met sluitertijden vanaf 1/30 seconde, vaak korter. In de herfst is het lichtniveau lager omdat de zon minder hoog klimt. Gebruik je daarbij ook nog een polarisatiefilter, dan verlies je extra licht. In een open veld heb je meer licht dan in een bos. Toch fotografeer je vaak in de schaduw of onder bewolking voor zachter licht, wat weer langere sluitertijden vraagt. Een vaste ondergrens aangeven is lastig; het hangt sterk af van de omstandigheden. Fotografeer bij voorkeur in de manuele stand voor volledige belichtingscontrole, of gebruik diafragmavoorkeuze. Laat je camera de sluitertijd dus niet volledig voor je bepalen.
Uit de hand fotograferen lukt soms prima, zeker met moderne beeldstabilisatie en korte sluitertijden. Maar bij focus stacking of een kritische compositie wordt dat al veel lastiger. Noem het old-school, maar een statief blijft in zulke situaties een onmisbaar hulpmiddel. Een camera met lens minutenlang exact op één punt gericht houden is bijna onmogelijk zonder ondersteuning.
Een goed statief maakt je wel trager in je werk, maar biedt veel comfort en stabiliteit. Bovendien fotografeer je vaak laag bij de grond, wat belastend kan zijn voor je rug of nek. Met een statief dat poten heeft die helemaal plat kunnen, werk je veel makkelijker vanuit die lage standpunten. De meeste moderne camera’s hebben een kantelbaar scherm. Heb je dat niet, dan is een hoekzoeker een waardevolle investering. Vergeet ook niet een draadontspanner of de 2-seconden zelfontspanner van je camera te gebruiken.
Als alternatief kan een bonenzak of rijstzak uitkomst bieden. Ook zakjes gevuld met polystyreenkorrels zijn licht, makkelijk mee te nemen en zorgen voor voldoende stabiliteit.
Sfeer in je foto hangt in grote mate af van het licht. Tijdens de gouden uurtjes, wanneer de zon laag aan de horizon staat, krijg je warme oranje tinten en zacht licht. Fotografeer je dan in tegenlicht of zijlicht, dan ben je bijna verzekerd van sfeervolle beelden. Frontaal licht oogt daarentegen vaak vlak.
In een bos kan licht een spelbreker zijn. Bomen en stammen blokkeren soms de zon. Wacht in dat geval tot je onderwerp opnieuw door een lichtstraal wordt geraakt.
De momenten met dat ideale licht zijn beperkt. Het grootste deel van de dag is er geen gouden gloed. Hard zonlicht is voor macrofotografie zelden gewenst. Staat je onderwerp er toch in, dan kun je de zon temperen met een wit doek of een witte paraplu.
Bij bewolking is er zacht, diffuus licht zonder uitgesproken richting. Dit is erg geschikt voor macro-opnames, omdat harde schaduwen dan ontbreken. Een beetje schaduw kan wel diepte geven, maar harde, bijna zwarte schaduwen vermijd je beter.
Met een reflectiescherm kun je licht versterken of schaduwen verzachten. De afstand tot het onderwerp bepaalt hoe sterk het effect is. Ook de kleur van het scherm speelt een rol: wit of zilver verandert de tint nauwelijks, goud geeft een warme gloed. Een warmere of koelere sfeer kun je ook bereiken door de witbalans van je camera aan te passen. Het loont om met de verschillende instellingen te experimenteren.
Je kunt ook extra licht toevoegen, bijvoorbeeld met ledlampjes of flitslicht. Daarmee verkort je de sluitertijd, maar het is lastig dit natuurlijk te laten samenvallen met bestaand licht. Persoonlijk werk ik vooral met natuurlijk licht, al kan kunstlicht zeker voordelen bieden.
Let wel op: vlak geflitste beelden of foto’s met een harde zwarte achtergrond laten je onderwerp wel duidelijk uitkomen, maar ogen vaak onnatuurlijk en missen sfeer.
Het enige filter dat hier echt nuttig is, is een polarisatiefilter. Daarmee verminder je ongewenste reflecties en glinsteringen en krijgen kleuren een vollere verzadiging. Houd er wel rekening mee dat je hiermee ongeveer anderhalve stop licht verliest.
In de herfst hoef je niet lang te zoeken naar onderwerpen. Heidevelden, ruige plekjes en vooral bossen leveren een schat aan mogelijkheden op. Zelfs in je eigen tuin valt er vaak al veel te ontdekken.
Met stip bovenaan staan paddenstoelen. Ze komen in allerlei vormen, maten en kleuren voor en zijn daardoor dankbare onderwerpen. Je kunt er eindeloos mee experimenteren. Let bij exemplaren met een brede hoed die ver uitsteekt ten opzichte van de steel op dat beide scherp in beeld zijn. Is de scherptediepte te klein, dan kun je een focusstack maken. Een beperkte scherpte kan echter ook zorgen voor creatieve effecten. Vermijd hoog gras in je compositie en zoek liever egale voorgronden zoals mos of boomstronken.
Spinnen en hun webben zijn in dit seizoen overal aanwezig. Met dauwdruppels en tegenlicht beginnen de webben prachtig te schitteren. Ook insecten zoals libellen, waterjuffers en vlinders laten zich nog fotograferen. Door de lagere temperaturen bewegen ze trager en kun je dichterbij komen, zeker ’s morgens wanneer ze vaak met dauw bedekt zijn.
Denk na over de plaats en grootte van je onderwerp in beeld. Het hoeft niet altijd beeldvullend te zijn. Vrije ruimte rondom kan juist voor een sterkere compositie zorgen. Waar je het onderwerp plaatst is een vrije keuze: soms valt alles vanzelf op zijn plek, soms moet je zoeken. Houd regels zoals de regel van derden in gedachten, maar durf die ook te doorbreken. Experimenteren leidt vaak tot verrassend goede resultaten.
Ook je standpunt speelt een grote rol. Fotografeer bij voorkeur op ooghoogte van je onderwerp. Hoe hoger je standpunt, tot aan vogelperspectief, hoe abstracter het beeld wordt. Je kunt ook kiezen voor slechts een detail, wat weer een heel ander effect geeft.
Bij landschappen kun je vaak planmatig te werk gaan. Bij macrofotografie is dat moeilijker. Je weet meestal wel welke planten of dieren er in een biotoop voorkomen, maar geluk en verrassing spelen vaak een grote rol. Omdat er bij macro weinig elementen in beeld komen, is het des te belangrijker dat de compositie klopt en storende details ontbreken. Macro vraagt een hoge concentratie en na enkele uren fotograferen merk je vaak hoe intensief het is. De voldoening van een paar geslaagde macro-opnames maakt die inspanning echter meer dan goed. Van harte toegewenst aan alle macrovrienden.
Marc gebruikte voor het maken van de foto’s in dit artikel verschillende Canon camera’s en macrolenzen, waaronder een Canon EOS R5 (Ontdek bij Cameranu of Kamera Express) en verschillende Canon macro-objectieven (Ontdek bij Cameranu of Kamera Express).
Schrijf je in op onze nieuwsbrief om het laatste nieuws uit de fotografiewereld te ontvangen én het gratis ebook ‘Start met Fotograferen’.
Krijg Shoot Magazine 6 keer per jaar (inclusief 2 extra dikke dubbelnummers) vol inspiratie, tips en fotoplezier rechtstreeks in je brievenbus.
