Reisportretten maken: zo fotografeer je mensen op reis

Binnenkort is het alweer zomervakantie. Dan is dit het goede moment om ons rustig voor te bereiden op het maken van toffe reisportretten. Hoe fotografeer je mensen op reis? Spreek je ze aan of juist niet? Wat mag en wat mag niet? Hoe zit het met portretrecht en het recht op privacy in andere landen? En welk materiaal neem je best mee voor het maken van de mooiste reisportretten? Met dit artikel overloop ik dit allemaal stap voor stap.

Je eigen enthousiasme breng je over. Als jij plezier hebt, dan gunnen ze je dat en hebben ze er zelf ook plezier aan.

Mag je zomaar mensen fotograferen op reis?

Er is een wet die de privacy van personen beschermt waardoor je niet zomaar van iedereen foto’s mag maken en er gelijk wat mee doen. Dat heet portretrecht. Die wetgeving is voor de EU-landen vrij uniform.

Wat zijn de regels? Die zijn niet altijd even duidelijk en ze laten veel ruimte voor interpretatie. Pin me dus niet vast op wat ik zeg. Ik ben geen juriste, maar ik heb ondertussen voldoende ervaring om te weten dat je meer mag dan de meeste mensen denken. Wil je helemaal op veilig spelen, dan moet je vooral geen foto’s maken van onbekenden, maar dat is natuurlijk niet de bedoeling. Hier is een kort overzicht.

Gericht of niet-gericht portret: wanneer heb je toestemming nodig?

Maak je een gericht portret van iemand die herkenbaar is, dan heb je toestemming nodig van die persoon. Een gericht portret betekent dat je je model bewust hebt uitgekozen om te portretteren. Hij of zij is het hoofdonderwerp van je foto.

Bij niet gerichte beelden heb je geen toestemming nodig, ook als iemand heel herkenbaar in beeld gebracht wordt. De persoon of personen zijn niet het hoofdonderwerp van je foto. De foto is gemaakt als sfeerbeeld en de mensen die erop staan zijn inwisselbaar.

Toestemming schriftelijk vs mondeling

Toestemming vragen om een foto te maken kan je schriftelijk doen, maar dat hoeft niet. Het kan ook gewoon mondeling. Dit is dan natuurlijk lastig te bewijzen. Maar als iemand voor je poseert, dan mag je ervan uitgaan dat dat als toestemming geldt. Probleem is dat al deze regels voor interpretatie vatbaar zijn en dus voer voor advocaten als iemand moeilijk doet.

Er is echter een grote uitzondering bij gelijk welk soort portret. Als een persoon expliciet aangeeft dat hij niet wil gefotografeerd worden, dan moet je dat respecteren. En je fotografeert niemand in een situatie die een persoon morele schade kan toebrengen. Een zatte mens die helemaal van de wereld weg is kan wel een mooi beeld opleveren, maar doe het dan op een manier dat die persoon niet herkenbaar is.

Portretrecht per land: waar mag je wel en niet fotograferen?

Om kunstenaars en journalisten hun werk te kunnen laten doen heeft de wetgeving een uitzondering voorzien op die privacywet onder de vorm van een ‘gerechtvaardigd belang’. Nieuwsgaring en artistiek werk vallen onder die uitzondering. Een journalist die een gericht en herkenbaar portret maakt bij een artikel, moet aan die persoon geen toestemming vragen. Een fotograaf die een reisportret maakt met oog op artistieke doeleinden moet dat ook niet doen.

Dat gerechtvaardigd belang wordt echter in elk EU-land anders ingevuld. België is hierin strenger dan Nederland, maar soepelder dan Frankrijk en Duitsland. Het kan dus geen kwaad om voor je vertrek even na te kijken hoe het zit in het land waar je naartoe gaat. Voor landen buiten de EU kunnen de regels nog meer afwijken. Dat is zeer sterk cultureel bepaald. Bekijk dit zeker voordat je vertrekt.

Lees ook: Wat mag je fotograferen op reis?

Waar mag je fotograferen?

In openbare ruimtes mag je meestal overal fotograferen. Sommige gebouwen en monumenten zijn auteursrechtelijk beschermd. Die mag je niet fotograferen voor commerciële doeleinden, maar voor eigen gebruik is dat meestal geen probleem. Ga je binnen in een gebouw, dan gelden andere regels. Ook al staat een gebouw in de openbare ruimte, de uitbater of eigenaar kan beperkingen opleggen. Dat staat dan meestal bij de ingang heel expliciet aangegeven. Ben je niet zeker en wil je geen problemen, vraag dan even bij de ingang wat de regels zijn.

Hoe spreek je vreemden aan voor een portret?

Als je iemand expliciet vraagt of je een foto mag maken, dan krijg je een geposeerd portret. Dat is helemaal anders dan een ongevraagd portret, zowel in soort van foto als in aanpak.

Geposeerd portret

Je loopt rond op straat en je ziet iemand die om de één of andere reden je aandacht trekt. Daar wil je wel graag een portret van hebben. Maar hoe doe je dat? Die persoon is een wildvreemde in een vreemd land en spreekt misschien een taal die jij niet spreekt. Dat klinkt heel eng om te doen en in het begin is dat het ook. Maar de manier waarop je dat doet is onwaarschijnlijk belangrijk om een ja te krijgen. De gouden regel is dat je jouw energie overbrengt op die persoon. Ben je zenuwachtig en bang, dan maak je de ander argwanend. Ben je echter enthousiast, dan gunt die persoon je meestal je plezier. Wees heel duidelijk en open in wat je wilt. Ga niet rond de pot draaien met een lange uitleg. Ga recht op je doel af en spreek uit waarom je die persoon gekozen hebt. “Oh, wat heb jij een mooie tattoos. Mag ik een foto van je maken?” Je bent oprecht én je maakt de andere een compliment. Waarom zou die nee zeggen? De meeste mensen zijn echt wel gecharmeerd dat je ze de moeite waard vindt om te fotograferen.

Dat je de taal van de ander niet spreekt is hierbij geen enkel bezwaar, integendeel zelfs. Door ze niet te spreken ga je ook niet een onnodige lange uitleg geven waarmee je ze kan kwijtspelen. “Mag ik iets vragen? Ik volg een workshop… en daarvoor….” Dat interesseert ze niet en nog voordat je helemaal uitgesproken bent lopen ze door. Hou het kort en spreek niet over jezelf, maar over hen. “Wat een leuke zonnebril heb je op”. Dat kan je ook heel goed met handen en voeten. Je zwaait met je fototoestel en je wijst naar wat je tof vindt aan je model. Een tijdje geleden was ik in Puglia met een groep beroepsfotografen waar ik een masterclass straatfotografie gaf. Ik maakte er een spelletje van om mensen aan te spreken in mijn platste West-Vlaams. Hiermee wou ik aantonen dat je alles gezegd krijgt zonder de taal van de andere te spreken. Je intonatie en bodylanguage zijn veel sterker dan je denkt. Als ik voel dat de persoon niet haastig is, dan probeer ik er mijn tijd voor te nemen.

Zit het licht niet goed of is de achtergrond te druk, dan vraag ik of ze even op een andere plaats willen staan. Als iemand tijd maakt voor mij, dan neem ik ook de moeite om er zoveel mogelijk uit te halen. En dan vraag ik meestal ook hun contactgegevens om ze de foto op te sturen. Je krijgt wat en je geeft iets terug. En je hebt meteen ook een soort van schriftelijke toestemming zonder dat je ze afschrikt door daar expliciet naar te vragen. Wil je niet zomaar een geposeerd portret maken, dan kan het helpen door wat te blijven hangen na het maken van de foto’s. Je slaat gewoon een praatje en ze poseren niet langer. Of je maakt ze aan het lachen waardoor ze uit hun rol vallen.

Ongevraagd portret

Als je een situatie ziet die je niet wilt verstoren, dan maak je een foto zonder het te vragen. Dat levert hele andere beelden op en vraagt een totaal andere aanpak. In zo’n situatie gedraag ik me ook helemaal anders. Ik doe alsof ik iets anders fotografeer door achter of naast mijn model te kijken en ik loop na het maken van de foto snel weer door. Ik maak op geen enkele manier contact, ook geen oogcontact. Ik wil geen onnodige confrontatie aangaan en dat vermijd ik dan ook op alle mogelijke manieren.

Welk materiaal neem je mee voor reisfotografie?

Welk materiaal neem je nu best mee op reis? Eigenlijk maakt dat niet zoveel uit. Het meest geschikte materiaal voor straatfotografie is dat wat je het beste kent. Want in straatfotografie gaat alles heel snel en heb je niet de tijd om lang te zoeken naar de juiste instellingen. Een gloednieuwe camera is zeker geen goed idee.

Om voor jezelf de juiste keuze te maken geef ik hier graag mijn bedenkingen:

Systeemcamera vs spiegelreflex

Het grote voordeel van een systeemcamera tegenover een spiegelreflex voor straatfotografie is dat je deze helemaal stil kan zetten. Als mensen voortdurend een klik horen, dan blijven ze de hele tijd dat je fotografeert zeer bewust van je aanwezigheid. Zonder die klik vergeten ze je snel, ook al zien ze je bezig. Zo kan je veel gemakkelijker foto’s maken van situaties zonder die te verstoren.

Breedhoek vs telelens

Een telelens lijkt voor een beginnende straatfotograaf gemakkelijker dan een breedhoeklens omdat je op zekere afstand kan blijven. Maar een telelens is groot en die moet je echt op je persoon richten. Dat komt heel eng over als mensen dit in de gaten krijgen. Met een breedhoek daarentegen moet je wel veel dichter bij je onderwerp komen, maar je moet die niet recht op het gezicht van je model richten om die in beeld te hebben. Je kan gemakkelijk doen alsof je iets achter of naast de persoon fotografeert. En als je heel dicht bij je onderwerp komt, dan voel je die nabijheid ook in de foto. De betrokkenheid als kijker is veel groter.

Vaste lens vs zoomlens

Een vaste lens heeft als voordeel dat deze meestal een snelle focus heeft en een groter maximaal diafragma waarmee je ook binnen en als het donker is kan werken. Bovendien is dat meestal lichter dan een zoomlens. Met een zoomlens heb je natuurlijk veel meer mogelijkheden. Maar de beperking van een vaste lens heeft wel zijn voordelen. Alles wat niet in je beeldkader past sla je over en je let enkel op wat je wel kan fotograferen. Dat werkt veel sneller. Maar uiteraard moet je beelden laten passeren die je met een zoomlens wel had kunnen nemen.

Wel of geen flits

Sommige straatfotografen werken graag met flits. Zelf vind ik dat eerder storend, want ik wil zo weinig mogelijk opvallen. Maar zijn ingeflitste foto’s helemaal jouw ding, neem dan zeker je flits mee.

Wel of geen statief

Een goed statief kan wel handig zijn om in de late uurtjes te fotograferen. Zelf hou ik liever mijn handen vrij. Dat was vroeger anders omdat mijn beelden met hoge ISO teveel ruis hadden. Met mijn huidige toestel is de sensor zo goed dat ik niet meer wakker lig van hoge ISO. Zorg dat je van je eigen toestel goed weet tot hoever je kan gaan zonder dat het je stoort. Het zou jammer zijn om nadien te merken dat al je beelden die je gemaakt hebt in het donker onbruikbaar zijn.

En niet vergeten

Zorg voor voldoende batterijen! Ik werk graag vanuit een laag standpunt met behulp van een kartelscherm. Dat vreet batterijen. Weet hoever jij springt met jouw materiaal en voorzie voldoende extra. En uiteraard heb je ook voldoende geheugenkaartjes nodig.

Conclusie

Niet in alle landen gelden dezelfde regels voor het fotograferen van mensen in het openbaar. Controleer voor je vertrek wat kan en wat niet. Meestal mag je meer dan je denkt, zolang je de mensen respecteert. En met welk materiaal je dat doet is eerder bijkomstig. Je attitude en je opmerkingsvermogen maken het grote verschil. En als jij je amuseert, dan word je dat meestal ook gegund en maak je de beste foto’s.