Fine-art fotografie: wat is het, hoe maak je kunstzinnige portretten en welke belichtingstechnieken gebruik je?
Vaak hoor je fotografen en geïnteresseerden spreken over “fine art” fotografie, maar wat is dat nu juist? Wat betekent de term “fine art” en wat maakt deze tak van fotografie nu net heel anders dan alle andere vormen van fotograferen?
Moest je het letterlijk vertalen kom je bij “fijne kunst” uit en daar vind je inderdaad al een deel van het antwoord, want de beelden zijn in de eerste plaats kunstzinnig. Ik heb in het verleden al vaak pogingen ondernomen om uit te leggen wat het begrip juist inhoudt, maar dat leidt vaak tot een lange uitleg, terwijl je merkt dat de meeste mensen op zoek zijn naar een kort en bondig antwoord. Daarom zal ik beginnen met zeggen dat “fine art” bepaalde objectieve criteria hanteert zoals compositieregels en andere, maar deze veel meer gaat combineren met een subjectieve saus, meer bepaald uit de beeldende en verhalende kunst.
Het belangrijkste verschil tussen “fine art” fotografie en andere takken van de fotografie is dat het in de eerste plaats niet gaat over het afbeelden van een onderwerp of het vastleggen van iets dat op een bepaald moment gebeurt voor het oog van onze camera, zoals bij journalistieke fotografie. Het draait in de eerste plaats om de kunstenaar. Het is niet wat de camera ziet dat wordt vastgelegd, maar wel hetgeen de fotograaf ziet en voelt op het moment dat de foto wordt gemaakt. In deze tak van fotografie gaat de fotograaf de camera gebruiken als een gebruiksvoorwerp om zijn of haar kunstwerk te creëren.
Een fine art beeld moet verder gaan dan het zuiver capteren van een scène of onderwerp. Je moet als fotograaf proberen om er een gevoel of verhaal in te steken dat een visie weerspiegelt en het moet ook duidelijk zijn dat het gecreëerd is door een artiest en niet door een camera. Laten opvallen dat het een origineel proces is, een eigen creatie en dat elk aspect van fotografie zoals het maken van de foto met een camera, de nabewerking van het beeld tot het afdrukken van een beeld, een individuele expressie is van de artiest-fotograaf. Naar afwerking toe wordt er in dit genre ook vaak gebruik gemaakt van een extra textuurlaag of in sommige gevallen zelfs een andere achtergrond.
Een andere belangrijke factor is niet alleen het verhaal van de fotograaf achter het beeld, maar ook de potentie dat elke kijker van het beeld er een soort van eigen verhaal kan achter zoeken of achterhalen. Het is tenslotte de kijker en eventuele koper van het fotografische kunstwerk die een bepaald gevoel moet krijgen bij het aanschouwen van het beeld.
“Fine art” is in essentie een kunstvorm die voornamelijk tot doel heeft te bestaan, wat een groot verschil is met commerciële fotografie. Historisch gezien bestond deze kunstvorm uit schilderijen, sculpturen, architectuur, muziek, poëzie… Maar vandaag bevat het ook fotografie. Dit maakt dat deze vorm van fotografie niet is gericht op één bepaalde tak. Zo kan een fine art beeld zowel een landschap zijn als een architecturaal beeld, een modebeeld, een macro opname of een portret, met de bedoeling dat mensen het kunstwerk zien en dat het liefst ook nog aan een muur terechtkomt.
Omdat fine art net dat tikkeltje anders is onderscheid ik zelf dit werk van mijn ander werk door het tentoon te stellen en te promoten via een aparte website. Je zal ook daar merken dat diverse vormen aan bod komen.
Zo is mijn best verkochte kunstwerk “Femme Masquée”, een ode aan de schoonheid en het mysterie van een vrouw. Het is een boudoir-achtige opname in lingerie van een model met masker, die hierdoor onherkenbaar werd gefotografeerd. Als licht heb ik gebruik gemaakt van zeer hard flitslicht en de techniek “Clair-Obscur”. Een techniek waarbij de licht- en donkercontrasten sterker worden uitgebeeld dan ze in werkelijkheid zijn en waardoor weinig middentonen aanwezig zijn het beeld.
Hierdoor wordt ook een extra dramatisch effect bereikt en worden driedimensionale vormen geaccentueerd. Bij “Clair-obscur” is de achtergrond donker en de lichtbron moeilijk aanwijsbaar. Deze techniek is ontstaan in de renaissance.
Het beeld zelf presenteer ik op een glanzende Diasec van 100 cm op 150 cm omdat ik zelf vind dat het beeld op die grootte en in die afwerking het beste tot zijn recht komt. Zoals eerder gezegd is het proces van “fine art” ook een keuze in nabewerking en de manier van afdrukken. Uiteraard staat het elke potentiële klant vrij om een andere afwerking te kiezen. Gezien het onder de noemer kunst valt worden alle exemplaren ook genummerd, gehandtekend en voorzien van een certificaat van echtheid. Dit laatste zorgt er fiscaal en BTW-technisch ook voor dat dergelijke verkopen in België vallen onder de 6% BTW regelgeving. Let wel, dit is enkel van toepassing als de kunstenaar zelf factureert aan de eindklant en niet indien een eventuele tussenpersoon zoals een galerij de facturatie verzorgt.
Een ander voorbeeld is het werk “London Tube”. Dit is een foto dit ik heb gemaakt op het perron van een Londens metrostation uit de hand en al wandelend. Hierdoor is zo goed als alles bewogen in het beeld, maar creëer ik in mijn ogen een mooi en dynamisch lijnen- en kleurenspel. Ook de afwerking in kleur, en het dus bewust niet kiezen voor een monotone afwerking, zorgt dat de gejaagdheid en drukte in zo een station meer binnenkomt bij de kijker, waarbij ik zelf nog steeds bij het kijken naar dit beeld perfect het gevoel en zelfs de geuren in het station opnieuw kan ervaren. Zo zie je dat het ook niet noodzakelijk is je steeds te houden aan alle, soms veel te strikte, regels van de fotografie.
Omdat ik in dit artikel ook een stukje praktijk wil meegeven aan jullie om zelf mee aan de slag te gaan, ligt de focus vanaf hier op de “fine art” portretten. Voor je aan de slag gaat om zelf wat “kunstachtige” portretten te gaan fotograferen, is het belangrijk om te weten dat ook een bepaalde vorm van poseren je beeld sterker kan maken. Hieronder vind je alvast enkele technieken die je portretten kunnen verbeteren en artistieker laten ogen.
Eén van de methodes om je portret snel een stuk in de juiste richting te helpen is je licht schilderachtig te maken. Je gaat met andere woorden proberen lichttechnieken te reproduceren die oude meesters in de schilderkunst ook gebruikten. Het bekendste voorbeeld hiervan binnen de fotografie is de Rembrandt belichting met de bijhorende gekende driehoek (zie openingsfoto). Dergelijke belichting kan je creëren door gebruik te maken van een grote softbox of octabox al dan niet voorzien van een grid om het licht meer te sturen.
Als je dit licht in een hoek plaatst van 45 tot 60 graden plaatst en van hoog naar laag richt, zal je door het aansturen van je model automatisch deze lichtvorm zien verschijnen, zeker als je gebruik maakt van de pilootverlichting van het flitslicht in donkerdere ruimtes. Uiteraard kan je dit evengoed gaan doen met continu licht.
Een andere interessante tip om te gebruiken in je kunstportretten en voor mij de sleutel voor een schilderachtige belichting, is gebruik te maken van de top-down belichting. Plaats een licht, zoals een octabox of softbox met of zonder grid, boven je onderwerp of model, gebruik makende van een boom arm en statief. Merk je tijdens het fotograferen dat je onderwerp dode ogen krijgt of heel zware donkere oogkasten, breng je licht dan wat naar voor en het model wat meer naar achteren. De belichting blijft horizontaal naar beneden gericht, zoals het hoort bij top-down belichting. Als je deze belichting gebruikt zonder extra lampen kan dit ook zeer spannend werken, zeker als je eerdergenoemde tips in het achterhoofd houdt.
Als je je model omhoog laat kijken dan krijg je een heel speciaal effect dat bij gebruik van een grid heel gericht is en indien het kort genoeg op je onderwerp staat ook een heel snel en kort lichtverloop kent dat het geheel nog veel spannender maakt.
Probeer ook zeker je portretten specialer te maken door het gebruik van speciale props en verschillende accessoires. Let hierbij wel op dat het niet te veel en vooral niet te druk wordt. Zo kan wat specialere make-up, een aparte haarstijl (zoals ingevlochten haar), een sjaal of een ander kledingstuk je beeld naar een hoger niveau tillen.
We maken het in dit artikel niet te complex, zodat je zelf kan gaan experimenteren met wat je hier leert. Als ik toch een gouden raad mag geven, ga dan zeker ook eens een kijkje nemen op websites van diverse fotografen. Zelf ben ik fan van Monique Roodenburg en Frieke Janssens.
Voor dit portret heb ik gebruik gemaakt van de typische top-down belichting in combinatie met een iets kleinere softbox die dient als fill-in flash om te zware schaduwen op te heffen langs de heldere kant en vooral ook om dode en donkere ogen en oogkasten te vermijden. Er werd gekozen om de schaduwzijde niet extra op te lichten om zo toch een mooier spel te krijgen tussen hooglichten en schaduwen en het portret schilderachtiger te maken.
Voor dit kunstzinnig portret hebben we gebruik gemaakt van de nodige make-up en haarstyling die allemaal wel wat braver maar vooral ook wat klassieker oogt. Een bijpassende bril en dito uniform vervolledigen het plaatje. We hebben in dit geval gekozen voor een twintiger als model, om een contradictie te doen ontstaan tussen enerzijds de studente en anderzijds het uniform van de jongere versie. Als achtergrond heb ik gebruik gemaakt van een opvouwbare en plooibare achtergrond, wat makkelijk is in gebruik en vooral ook praktischer is om mee te nemen op diverse locaties.
Met het portret van Bauke wilde ik voornamelijk het verhaal weergeven van een soort “Tomboy” die zich heel sterk en stoer voordoet en zich hierachter probeert te verschuilen. Echter heeft ze een verleden met minder leuke momenten die ze nog niet 100% een plaats heeft kunnen geven. Hiervoor hebben we gebruik gemaakt van een stoere leren vest, maar dan wel in combinatie met een muts en het haar voor één van de twee ogen die het verschuilen symboliseert. Heel de styling ziet er dan ook verre van “girlie” of typisch meisjesachtig uit.
De make-up die uitloopt in tranen verwijst naar de niet verwerkte en pijnlijkere momenten. Dit beeld is in scène gezet en er werd gebruik gemaakt van 100% flitslicht in de typische opstelling die ik hierboven reeds uitvoerig heb uitgelegd. Het is uiteraard weer aan de kijker om het verhaal achter de foto zelf in te vullen met misschien eigen en totaal andere ervaringen.
Dan heb je hetzelfde meisje afgebeeld in een keurige jurk, poserend in een heel trotse en statige houding en gebruik makend van een belichtingstechniek met voornamelijk heel gericht licht. Dit licht wordt verkregen door gebruik te maken van grote smalle striplights, uiteraard voorzien van een grid om het licht veel beter te kunnen sturen op het model. Het “fine art” gevoel wordt in het beeld gebracht door het licht als het ware te gaan inschilderen zoals klassieke kunstschilders als Rembrandt, Van Gogh of Vermeer dat deden.
Moet het nu altijd met flitslicht, speciale flitstechnieken en kleine diafragma’s waar zoveel mogelijk scherp wordt weergegeven? Neen, dat hoeft absoluut niet. Ten eerste zijn er kunstenaar fotografen genoeg die deze middelen niet hebben of ze gewoon niet willen of kunnen gebruiken. Een groot raam met zacht noorderlicht kan wonderen doen en daar kan je prachtig licht mee schrijven.
Moet het altijd met make-up, styling etc.? Neen ook dat is niet het geval, integendeel zelfs. Voor mijn reeks “PUUR” ga ik altijd op zoek naar mensen die zich willen laten portretteren zonder enige vorm van make-up. Er is dus geen enkele barrière tussen de persoon die ik portretteer en mezelf als fotograaf. Ik maak bij zo een sessie redelijk wat tijd om diverse soorten beelden te maken, gaande van doorsnee portretten met verschillende kledingstijlen, tot half- en full body beelden. Foto’s die vaak gewoon een captatie zijn van het onderwerp en dus niet vallen onder de noemer fine art.
Tijdens die sessie probeer ik zoveel mogelijk te praten met die persoon en een connectie te vormen. Op die manier probeer ik de mens achter de persoon te leren kennen. Meer nog, ik hoop het verhaal achter het gezicht tegen te komen. Op het moment dat dit lukt ga ik met diverse technieken aan de slag en speel ik met het aanwezige licht, om zo tot de essentie van “PUUR” trachten te komen. Dat houdt in dat ik niet alleen de persoon mooi probeer vast te leggen, maar vooral de mens erachter op plaat probeer te vereeuwigen.
Een voorbeeld hiervan is de foto van Amélie gemaakt met een diafragma van f/2.2, een sluitertijd van 1/1000 sec. en ISO 400, dit laatste omdat bij dergelijke grote diafragma’s de snelheid van de sluiter voor mij belangrijker is dan de eventuele lichte korrel, hoewel dit met de huidige camera’s meestal totaal te verwaarlozen is. Achter haar plaatste ik een vouwbare achtergrond en het licht is zuiver raamlicht. De schaduwkant heb ik een tikkeltje opgelicht door gebruik te maken van een wit reflectiescherm (dat kan je ook doen met piepschuim of een wit laken).
Door gebruik te maken van mooi licht en een groot diafragma, valt de focus vooral op haar doordringende ogen en blik, en haar fiere houding. De persoon wordt getoond en ik voel nog steeds de sfeer van het moment en de connectie tussen Amélie en mezelf. Voor mij vertelt dit beeld een verhaal, een gevoel en uitstraling. Een verhaal dat elke kijker zelf kan maken en ook de geportretteerde zelf misschien anders zal invullen. Het is dit wat van een beeld meer maakt dan enkel de weergave van een onderwerp en de foto tot “fine art” classificeert.
Schrijf je in op onze nieuwsbrief om het laatste nieuws uit de fotografiewereld te ontvangen én het gratis ebook ‘Start met Fotograferen’.
Krijg Shoot Magazine 6 keer per jaar (inclusief 2 extra dikke dubbelnummers) vol inspiratie, tips en fotoplezier rechtstreeks in je brievenbus.
