Vennen zijn in alle weersomstandigheden voor de natuurfotograaf. Je vindt er alles van eekhoorns tot magische landschappen.
Gehuld in mist of nevel straalt een vennenlandschap een mysterieuze sfeer uit. Maar ook in andere weersomstandigheden biedt de omgeving van vennen veel onderwerpen om vast te leggen. Ik vertel je op welke flora en fauna je moet letten en hoe je dat heerlijke sfeertje het best vereeuwigd.
In België en Nederland zijn we verwend met een grote variatie aan landschappen. Eén daarvan is het vennenlandschap. Dat is heel bijzonder vanwege het voedselarme karakter en het feit dat er bijzondere dieren en planten rondom de vennen voorkomen. Welke flora en fauna aanwezig zijn bij vennen is vaak in de naam af te lezen: kijk maar naar het Adderven bij het Nationaal Park Dwingelderveld of het Kraanven (vanwege de kraanvogels die er vroeger op doortrek pleisterden). En wat te denken van Lycopodiumveentje of Droseraveen?
Najaar en mist zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Met name bij waterrijk gebied als vennen is er dan kans op mist. Door de mist krijgt het landschap een fotogenieke uitstraling. Het is dan ook niet vreemd dat fotografen juist op dagen met mist naar de vennen trekken. Maar ook voor macrofotografen zijn er genoeg leuke onderwerpen te ontdekken. Fotograferen bij vennen verveelt nooit!
Om de sfeer en het eerste mooie licht in je beelden te ‘vangen’ is het belangrijk om op tijd op de juiste locatie te zijn. Dat betekent dat je al net voor zonsondergang in het gebied aanwezig moet om de magische momenten – als de eerste zonnestralen door de mist proberen te schijnen – vast te kunnen leggen. Vroeg de wekker zetten is het devies. Gelukkig kunnen we in de herfst iets later dan in de zomer de klok zetten. Als je dan eenmaal in het gebied loopt, verdwijnt alle vermoeidheid als je de fotogenieke landschappen voor je neus ziet verschijnen. Ook zijn al veel dieren, met name vogels maar ook eekhoorns, actief – dat werkt zeker sfeerverhogend.
Een goede locatie kennis is onontbeerlijk want in het donker op zoek gaan naar een mooie plek om de landschapsfoto te maken is lastig. Beter is het om vooraf de locatie te bezoeken om zodoende de fotogenieke plekjes in kaart te brengen.
Dan is het ook handig om te weten waar je het beste kunt staan en waar de zon op komt. Er zijn handige aps voor je mobiel beschikbaar waarop je dat kunt checken. Voor een globale indruk kun je vooraf in Google Maps kijken hoe de ligging van het landschap is ten opzichte van de zon. Houd bij een vennentrip echter wel rekening met de richtlijnen van de beheerder van het gebied. Dat betekent in het algemeen – als je strikt de regels volgt – je voor zonsopkomst het gebied niet in mag. Dan is het handig om een locatie in het gebied te hebben waar je binnen een paar minuten (rond zonsopkomst) naartoe kunt lopen om er op tijd te zijn als het mooie licht verschijnt.
Bij sommige locaties (bijvoorbeeld bij de Overasseltse en Hatertse Vennen bij Nijmegen) doorkruist een weg het gebied. In het geval van deze locatie heb je aan de rand van die weg aan één zijde een prima zicht op het gebied en zijn tal van prima landschapsfoto’s mogelijk. Zelfs voor zonsopkomst of na zonsondergang! In het algemeen is het dan ook het fijnst om een vennengebied bij je woonplaats in de buurt te hebben. Die kun je makkelijk wat vaker bezoeken om zo de fotogenieke spots goed in kaart te brengen. Daarbij kun je naar het gebied gaan als de weersverwachting interessante omstandigheden aangeeft, bijvoorbeeld mist of onbewolkt weer. Mocht de verwachting niet uitkomen, dan is het minder balen dan als je 125 kilometer hebt moeten rijden.
Ligt het vennengebied niet naast je deur dan is het wellicht een idee om er een klein fototripje van te maken en er een dag of drie voor uit te trekken. Een overnachting in een B&B of hotel in de buurt hoeft niet veel te kosten. Een paar dagen achter elkaar fotograferen levert meestal meer op dan iedere keer een lange afstand op en neer rijden. En het is beter voor het milieu en je portemonnee!
Zo aan het begin van de herfst worden veel landschapsfotografen onrustig. Ze kijken vaker naar buiten en houden constant de weersverwachtingen bij. De temperatuur gaat omlaag en het licht wordt minder hard en mooier, twee dingen die het fotograferen in de natuur een stuk prettiger maken. Daarbij verandert ook de kleur van de bomen en struiken in bonte herfsttinten van geel tot rood. Prachtig!
Ook de kans op mist en nevel draagt bij aan die onrust. Het zijn sfeermakers in het landschap en juist in deze tijd van het jaar neemt de kans op mist gestaag toe. Waarom zijn wij landschapsfotografen zo’n liefhebber van mist? Waarschijnlijk heeft dat meerdere oorzaken. Een belangrijke is natuurlijk de sfeer verhogende werking van mist in een landschap. Het heeft iets feeërieks en het geeft soms een spannend gevoel. Vooral als de mist dicht is en de omgeving waar je in wandelt voor een groot deel niet te zien is. Een foto van een landschap met mist heeft iets bijzonders. Dat merk je vaak aan de reacties van mensen aan wie je dat soort foto’s laat zien.
In fotografische zin gebeurt er nog iets met mist in een landschap. Het veranderd het landschap van alledaags in bijzonder. Mist creëert lagen en kan er voor zorgen dat een minder fraaie achtergrond aan het oog wordt onttrokken. Ook isoleert het hoofdonderwerpen als een karakteristieke boom die dan de volle aandacht krijgt. Het oog wordt niet afgeleid door een onrustige en daardoor storende achtergrond.
Mist in een landschap is vaak al de moeite waard, maar als daar de zon bij komt is het feest compleet. Opvallend zonlicht in een landschap kan voor meer kleur zorgen. Mijn favoriet is tegenlicht bij zonsopkomst en mist, er gebeurt dan iets met de kleur van mist. Deze verandert in prachtig oranje tinten. Als de zon iets hoger komt te staan, kunnen er zonnenharpen tussen de bomen verschijnen. Soms blijft mist lang hangen en duurt het lang voordat de zon de overhand neemt. Maar vaak gaat het snel voorbij en dan is het zaak om snel te reageren als het fotomoment daar is.
Een belangrijke compositieregel in de fotografie en schilderkunst is de regel van derden. Als je foto’s van bekende fotografen bestudeert, zie je dat deze regel daarop is toegepast. Natuurlijk is het geen wet van Meden en Perzen en mag je er bewust van afwijken indien dit het beeld ten goede komt. Maar als je op een of andere manier nooit helemaal tevreden bent over je foto’s dan kan deze regel je heel goed op weg helpen.
Wat houdt deze regel eigenlijk in? Het kader van je zoeker kun je in gedachten verdelen met twee verticale en twee horizontale lijnen waardoor er in totaal negen gelijke vlakken ontstaan. Hierdoor zijn er ook nog vier snijpunten ontstaan. Indien je bij bijvoorbeeld een opname van een vogel in een landschap zorgt dat deze op (of in de buurt van) een van deze snijpunten staat, zit je compositie goed in elkaar. Het beeld oogt dan prettig. Bij landschappen is de horizon bepalend en zul je dan deze op de horizontale lijn moeten plaatsen. Bij foto’s die ik met een groothoekobjectief van vennen maak, kies ik meestal voor een plaatsing van de horizon op de bovenste lijn omdat de ondergrond in dit type beeld belangrijke informatie bevat zoals polletjes pijpenstrootje of struikheide. Door iets op de voorgrond in de compositie mee te nemen ervaar je als kijker ook diepte in beeld.
Waterlandschappen bieden fotografen veel mogelijkheden. Doordat het water als een soort van spiegel werkt, reflecteren wolken, bomen en andere elementen in het water. Herhaling is een van de kernwoorden in fotografie en reflecties in water zorgen voor deze herhaling. Hierdoor wordt een beeld krachtiger. En laten we nu bij vennen genoeg van dit soort mooie wateroppervlakten hebben. Belangrijke spelbreker voor mooie spiegelbeelden is de wind. Het mag voor de perfecte spiegeling niet of bijna niet waaien. Houd dus ook hiervoor de weersverwachting in de gaten. Meestal kiezen we bij dit soort beelden voor de groothoekobjectief om het landschap met bomen en spiegeling er helemaal op te krijgen.
Maar probeer ook eens met een telezoomobjectief te werken. Daarmee kun je prachtig detailbeeld maken van bijvoorbeeld pijpenstrootje dat aan de oeverrand in het water reflecteert. Voor mooie reflecties is het eerste of laatste licht ideaal. Het laat de spiegeling beter zien en ook zijn de kleuren warmer. Blijf tijdens het fotograferen van spiegelingen zoeken naar de juiste positie om deze zo optimaal mogelijk weer te geven. En ga ook eens door de knieën, want prima gespiegeld beeld maak je vaak bij lage standpunten.
In de loop van oktober en met name begin november is het vaak in de bossen genieten van alle herfstkleuren. De groene kleur van het blad is langzaam veranderd in gele en rode tinten. Je waant je in een andere wereld als je voor het eerst weer in een bos in de herfst wandelt. De pigment chlorofyl die voor de groene tint van het blad zorgt, wordt door de boom in de herfstperiode teruggetrokken omdat de productie ervan veel energie kost. Andere kleurstoffen worden zo zichtbaar – zie hier het herfstbos.
Mijn favoriete weertype in het najaar is bewolkt weer. Met name bij boslandschappen is er dan fijn licht om mee te werken. Het licht is diffuser en zachter, dat laat de kleuren beter uitkomen. Tinten op met name vochtig blad of stammen kunnen beter worden weergegeven door gebruik te maken van een polarisatiefilter. Dit haalt de kleine glimplekken weg en maakt de kleuren veel dieper. Neem altijd je statief mee de bossen in, want vaak zijn de sluitertijden lang door het geringe licht.
En is het regenachtig? Regenjas aan, camera van regenhoes voorzien en het bos in! Je zult versteld staan van de fraaie foto’s die je op regendagen kunt maken.
De berk is mijn favoriete boom om in het najaar te fotograferen. Met zijn witte stammen en tere gele blad is hij zeer fotogeniek. Sterke witten lijnen met een goudgele tooi. Prachtig! Met een telelens van 100 tot 300 mm druk je het perspectief plat om en een meer grafisch beeld te maken. Het diffuse licht laat de zachte tinten goed tot zijn recht komen en dankzij de donkere bosachtergrond komen de witte berkenstammen goed los. Om het beeld rustig te houden en de grafische werking niet te verstoren laat ik vaak bij dit type foto de lucht buiten beeld. Houd wel de belichting in de gaten! Bij een donkere achtergrond willen de witte berken nog weleens op de standaardbelichting hoge lichten bevatten. Een belichtingscorrectie van -1 tot -2 EV kan dan nodig zijn.
Het mooie van het fotograferen in vennengebied is de aanwezigheid van open vlakten waar vaak wel solitaire bomen staan te pronken. Prachtig om te fotograferen zonder veel storende omgeving. Soms wil je echter iets extra’s in het beeld toevoegen. Een methode is om tussen het bladerdek van een andere boom of struik door te fotograferen.
Vooral met tele- of telezoomobjectieven kun je prima werken omdat de geringe scherptediepte van dit type objectief gewenst is. De gekleurde blaadjes waar je tussendoor fotografeert verschijnen als onscherpe kleurvlakjes in beeld en voegen diepte en sfeer toe. Het effect van de onscherpe herfstbladeren wordt bepaald door de diafragmakeuze, opvallend licht en afstand van camera tot de herfstbladeren. Probeer hiermee ter plekke te variëren en je zult zien dat dit verschillende foto’s oplevert. Ter plekke kun je de beelden kiezen die je het meest aanspreken. Heb je de ideale instelling en afstand gevonden, dan kun je verder experimenteren. Een stapje naar links of naar rechts levert weer andere doorkijkjes op die misschien wel beter bevallen qua vlakverdeling van de onscherpe kleurvlakken. Houd echter ook het hoofdonderwerp – de boom – in de gaten en zorg dat deze vrij blijft van een boomblad of takje. Anders beïnvloedt dit de scherpte-indruk negatief.
Op veel cameramodellen zit tegenwoordig een instelling waarmee je 2 of meer beelden over elkaar kunt zetten. Dat is ook met software mogelijk, maar in de camera werkt het eenvoudiger en zie je ook meteen het gewenste resultaat. Je kunt er heerlijk mee experimenteren.
Ik hanteer vaak de methode waarbij ik de eerste foto ‘gewoon’ maak met het onderwerp scherp afgebeeld. Vervolgens verdraai ik de afstandsring van het objectief waarbij het hoofdonderwerp onscherp wordt en maak dan nog een foto. Dit wordt meteen door de camera omgezet tot één beeld. Het eindresultaat vind ik vaak mooier dan het enkele beeld met scherp afgebeeld onderwerp. Het onscherpe beeld brengt een romantische gloed over de foto waarbij met name lichte partijen in het beeld fraai uitkomen. Uiteraard is het een kwestie van smaak. Bovendien moet je het niet te veel toepassen, anders wordt het een maniertje. Zoek maar eens in de handleiding of de functie ook op jouw camera aanwezig is. Het is leuk om mee te experimenteren, met name in de herfst met lichtere blaadjes of vegetatie.
De mogelijkheden om in vennengebied nachtfoto’s te maken zijn niet bijzonder groot. Je mag vaak immers alleen tussen zonsopkomst en zonsondergang in het gebied zijn. In sommige gevallen, bijvoorbeeld bij een opdracht, kun je ontheffing van de beheerder krijgen. Bij sommige vennen kun je vanaf de rand van het gebied al prima foto’s maken en daar mag je uiteraard gewoon staan. Een heldere nacht om de sterren goed te kunnen waarnemen is een vereiste. En een degelijk statief, want de belichtingstijden lopen in de vele seconden. Ook een afstandsbediening om te voorkomen dat je onscherpe beelden krijgt door de trilling van het indrukken van de ontspanknop. Mocht je die niet hebben, dan kun je als alternatief de zelfontspanner gebruiken.
De meeste vennen liggen in België en Nederland in de nabijheid van dorpjes, steden en landbouwgebied. Dit zorgt voor een lichtvervuiling die je met het oog niet waarneemt maar wel door de camera wordt geregistreerd. Dit uit zich in een oranje tint in de lucht en lichtkoepels aan de horizon. De Light Pollution Map (www.lightpollutionmap.info) geeft weer waar je het beste kunt zijn. Zorg voor voldoende accu’s, want lange sluitertijden kosten meer energie, en een hoofdlamp, bij voorkeur een model met rood licht om je nachtzicht niet te beïnvloeden.
Bij vennen komen een aantal soorten voor die bijzonder of fotogeniek zijn, het gewone vuurzwammetje en de heideknotszwam zijn mooie voorbeelden. Natuurlijk kun je in ieder bos of park zwammen fotograferen, maar bij vennen kunnen we van het water gebruik maken. Het kan voor leuke bokehringen in de achtergrond zorgen en het licht kan er mooi op reflecteren. Ook kan de blauwgekleurde achtergrond van het water een mooi kleurcontrast geven met bijvoorbeeld een oranje-roodgekleurd vuurzwammetje.
Een camera met een macro-objectief rond de 100 mm is ideaal om mee te werken. Probeer op ooghoogte van de paddenstoel te fotograferen voor een mooie onscherpe voor- en achtergrond. Dat kan betekenen dat je de camera beter van het statief kan halen en haar op een klein rijstzakje legt of bevestigt op een degelijk ministatief. Het is bij dit zeer lage standpunt wat lastiger om de zoeker te gebruiken. Dan kan de Live view-functie of een hoekzoeker uitkomst bieden.
Vennenfotografie is uitdagend en met de prachtige vennen ligt vooral het maken van landschapsfoto’s voor de hand. Houd echter ook oog voor het kleine zoals paddenstoelen. Of zoek aan de rand van de oevers het prachtige vleesetende plantje zonnedauw, die je ook vroeg in het najaar nog kunt aantreffen.
In de provincie Antwerpen ligt het Turnhouts Vennengebied. Het is meer dan 100 hectare groot en je vindt er vennen, graslanden en heide. Naast allerlei watervogels is er ook bijzondere flora als klokjesgentiaan en tot in het najaar zonnedauw. Meer informatie vind je in bezoekerscentrum Klein Engelandhoeve.
Parkeren: Klein Engelandhoeve, Klein Engeland 29, Turnhout.
Een prachtig gebied van heide en vennen dat ligt in Midden-Brabant, Nederland. Veel bedreigde planten en dieren leven hier op ongeveer 1535 hectare. Er groeien botanische zeldzaamheden als de klokjesgentiaan en het heidekartelblad. Met geluk neem je boven de prachtige vennen op libellen jagende boomvalken waar.
Parkeren: kruising Huisvennen/Nianadreef en Roond, Boxtel.
Dit vennengebied van ongeveer 520 hectare ligt ten zuidwesten van Nijmegen. Het is een afwisselend gebied met heide, bos en natuurlijk diverse vennen. Rondom deze vennen komen veel libellen voor. Libellen met klinkende namen als maanwaterjuffer, noordse witsnuitlibel en bruine winterjuffer.
Parkeren: Een tiental meters rechts van het Pannenkoekhuis St. Walrick.
Het 4500 hectare grote park ligt in het noordoosten van Nederlands Limburg. Hier vind je prachtige vennen die goed via verschillende routes bezocht kunnen worden. Het park dankt zijn naam aan opvallende stuifzandruggen die ook wel paraboolduinen worden genoemd. In de vennen zijn vaak allerlei vogels als diverse ganzensoorten en eenden te zien.
Parkeren: Bezoekerscentrum De Maasduinen, Bosserheide 3e, Well.
Dit artikel werd geschreven door Edwin Giesbers. In het verleden schreef Edwin voor Shoot ook al over zijn fotografiereis naar Tanzania en verhaalde hij uitgebreid over de Gelderse Poort en de Engelse Farne Islands, de place-to-be voor vogelfotografie. Meer beelden kan je vinden op zijn website.
Schrijf je in op onze nieuwsbrief om het laatste nieuws uit de fotografiewereld te ontvangen én het gratis ebook ‘Start met Fotograferen’.
Krijg Shoot Magazine 6 keer per jaar (inclusief 2 extra dikke dubbelnummers) vol inspiratie, tips en fotoplezier rechtstreeks in je brievenbus.
