Natuurfotograaf Jan Vermeer reisde al door meer dan vijftig landen waaronder Congo, Spitsbergen, IJsland, Namibië en Nova Zembla.
Van deze reizen verschenen verschillende fotoboeken, waaronder het gelauwerde Arctic met op de cover zijn iconische foto van de vliegende papegaaiduiker. Voor zijn fotowerk sleepte Vermeer prestigieuze awards in de wacht. Toch staat de fotograaf eenvoudig in het leven en dat zie je terug in zijn beelden: oprechte natuurtaferelen, net dat tikje anders, met veel respect voor de natuur.
Hoe het allemaal begon? Fotograaf Jan Vermeer ging als kleine jongen op vakantie met zijn ouders en fotografeerde het moois dat de natuur te bieden had. “In die tijd fotografeerde ik nog onbevangen en was de wereld letterlijk en figuurlijk kleiner. Ik woonde met mijn ouders in een streek waar er niet veel natuur aanwezig was. Dan ga je liever op vakantie in de natuur dan in de stad. Bovendien waren citytrips toen nog niet zo courant. Mijn ouders trokken tijdens hun vakanties graag naar het natuurgebied De Veluwe. Daar heb ik de liefde voor fotograferen én de natuur ontdekt. Een tijdje geleden archiveerde ik oude dia’s en vond ik beelden van vroeger terug. Ik stootte op beelden waarin ik experimenteerde met folies en spiegeltjes. Best wel grappig om te zien dat ik toen al zocht naar andere manieren om te fotograferen.”
Die zoektocht naar nieuwigheden is nooit overgegaan bij Vermeer. “Bij de nieuwste snufjes en technologieën was ik er als de kippen bij. Toen Canon bijvoorbeeld het EOS-systeem introduceerde – een techniek die de autofocus plots sterk verbeterde – sprong ik daar meteen op. Vroeger was het voor een fotograaf makkelijker om over te stappen van het éne naar het andere fotomerk, omdat je professioneel voldoende inkomsten had om dat te bekostigen. Toen het digitale verhaal om de hoek kwam loeren, ben ik daar in 2003 als een van de eersten in meegestapt. Destijds was het niet zo evident om mee te zijn in die nieuwe technologieën, je moest het allemaal zelf uitzoeken. Nu heb je honderden tutorials die je op weg helpen.
Het uitzoeken van nieuwe technische mogelijkheden hoort bij je vak als fotograaf, vindt Vermeer. “Een camera is voor mij een stuk gereedschap. Dat heb je nodig om je werk uit te oefenen, op de best mogelijke manier. Op dit moment loopt het niveau van toestellen en lenzen over de verschillende merken nogal gelijk. Er zijn geen slechte camera’s meer. Ik vind het dan je taak als fotograaf om je camera te kennen en te weten wat je ermee kan doen.”
Van kleine jongen op vakantie met zijn ouders groeide Jan Vermeer uit tot een professionele fotograaf met onder meer publicaties in National Geographic Magazine en prestigieuze prijzen op zijn naam. “Op een bepaald moment ontdek je dat je beelden maakt die anderen bekoren en dat er vraag naar is. Ik stapte naar een uitgeverij die heel enthousiast reageerde op mijn beelden. Toen is de bal snel aan het rollen gegaan. Ik combineerde het eerst met een job in de bloemenindustrie, en ben dan in het diepe gesprongen en als zelfstandig fotograaf gestart. Daar heb ik lange tijd geen spijt van gehad. Maar eerlijk gezegd: ik weet niet of ik er nu nog voor zou kiezen. Fotografie is uiteraard een prachtig vak, maar in de natuurfotografie is het helemaal niet makkelijk om je boterham ermee te verdienen. Tenzij je fulltime reisleider wordt en workshops geeft. Dat is nu het verdienmodel geworden in de natuurfotografie.”
Vermeer fotografeert nu al zo’n dertig jaar. Op al die jaren is er heel wat verschoven in het fotografielandschap. “Vroeger kwam ik rond met het verkopen van mijn beelden, maar dat is nu duidelijk verleden tijd. Daardoor kon ik vroeger makkelijker investeren in nieuw apparatuur maar ook in nieuwe projecten. Net als andere natuurfotografen geef ik nu workshops of begeleid ik fotografiereizen. Dat lijkt misschien makkelijk, maar je mag het niet onderschatten. Je bent 24 uur op 24 verantwoordelijk. Daarom doe ik het met mate, omdat het best veel energie opslorpt.”
“Ik vind de fotografiewereld op dat vlak helaas een kaalslag. Dat zie je bijvoorbeeld in de kwaliteit van de beelden die tegenwoordig gepubliceerd worden, zowel in print als online. Als je niet zwaar in Photoshop of andere bewerkingsprogramma’s duikt, dan tel je niet meer mee. Dat is geen oordeel maar ik constateer dat dat nu zo is. In de kranten en tijdschriften is de kwaliteit van de beelden wat uitgehold, vind ik. Er zijn natuurlijk nog echte toppers die hun vak kennen, maar bij de instromers maak ik me soms zorgen over de kwaliteit van de beelden die ze leveren.
Het is belangrijk dat je nieuwsgierig blijft als fotograaf en niet eindeloos blijft hangen in de beelden die je maakt. Probeer nieuwe dingen uit, experimenteer met nieuwe technologieën, verzet de bakens.
Het verschil met fotografie vroeger is dat je als nieuwe fotograaf een doordacht plan moet hebben. Vroeger kon ik als natuurfotograaf nog onbevangen reizen, fotograferen en nieuwe projecten opzetten. Dat wordt steeds moeilijker. Je moet een plan hebben waarbij je genoeg inkomsten hebt om nieuwe fotografieprojecten op te zetten. Die financiële overwegingen moet je veel vaker maken dan pakweg twintig jaar geleden. Dat maakt dat je steeds minder tijd hebt in de zoektocht naar experimenteren en jezelf als fotograaf ontwikkelen.”
Hoe Jan Vermeer zijn fotowerk omschrijft? “Ik hou ervan om strak te kaderen en het eenvoudig te houden. Dat is gaandeweg zo gegroeid. Je ontwikkelt je stijl doorheen de jaren door veel uit te proberen. Het is zoeken naar een manier die bij je past. Nu we in een beeldcultuur leven en je online ontelbaar veel beelden voor je ogen ziet passeren, lijkt het me niet makkelijk om een eigen stijl te ontwikkelen. Je bent voortdurend beïnvloedbaar. Je laten inspireren is uiteraard belangrijker, maar geef er je eigen draai aan. Ik maakte bijvoorbeeld veel fotoreeksen in koude regio’s, en dan krijg je snel de stempel van fotograaf in koude gebieden. Terwijl ik intussen ook naar warme gebieden zoals Afrika reis. Gelukkig trek ik me daar niet veel aan.
Neem als beginnende fotograaf de tijd om je stijl te ontwikkelen. Als professionele fotograaf is het marketingtechnisch ook interessant om je eigen stijl te hebben. Zo kan je je stempel drukken en een publiek uitbouwen. Maar eigenlijk hoef je daar ook niet te gewichtig over doen; je maakt goede foto’s of niet. Een voorbeeld van een geniale fotograaf vind ik de Nederlandse fotograaf Erwin Olaf. Op meesterlijke wijze kan hij zijn fotografie steeds vernieuwen. Op het moment dat je denkt dat hij fotowerk heeft dat in een veilige zone zit waar hij op verder kan borduren, doet hij totaal iets anders. Hij is een mooi voorbeeld van blijven zoeken naar nieuwe manieren om aan fotografie te doen.”
Jan Vermeer reisde de halve wereld rond om de natuur in al haar pracht vast te leggen en te tonen. Hij is ook vader; hoe combineerde hij het vaderschap met zijn passie voor fotografie? “Toen de kinderen klein waren, heb ik veel gereisd. Je zat in die flow, het was nu eenmaal niet anders. Achteraf bedenk ik me wel eens dat ik veel weg was. Eén keer kon ik zelfs niet thuis zijn bij Kerstmis, dat was enorm balen. Eens de kinderen er waren, voelde ik de verantwoordelijkheid tijdens mijn reizen zwaarder doorwegen. Ik heb nooit de gevaren opgezocht en probeer altijd voorzichtig te zijn, maar af en toe kom je in situaties terecht waarin je risico’s moet nemen.” Of hij ooit in echt gevaarlijke situaties terechtkwam? “Niet vaak. In Guyana wilde ik reuze-otters fotograferen, ze zijn zo’n twee meter groot. Ik stond in het water om zo’n groepje otters in beeld te brengen, zo kon ik hen vanop de waterlijn vastleggen. De gids vertelde me dat het veilig was om dat te doen, pas achteraf hoorde ik hem zeggen dat daar ook kaaimannen leefden. Gelukkig is er niets gebeurd. En één keer in Suriname heb ik iets verkeerd gegeten waarop ik tot op de dag van vandaag last van heb. Dat zijn – naast gevaarlijke dieren of onveilige plekken – helaas ook risico’s waarmee je rekening moet houden als je de wereld rondreist.”
Met al die avonturen op zak, hangen er aan bepaalde beelden bijzondere verhalen vast. “Speciale momenten vond ik de keren dat ik naar Antarctica reisde om er reuze pinguïns te fotograferen. Ik ben er drie keer geweest en dat is uitzonderlijk. Meestal kom je daar maar één keer in je leven. Als je dan zo lang reist en uiteindelijk die bijzondere pinguïn voor je ziet staan, dan doet dat wat met je als mens. Het is onvergetelijk. Tijdens mijn reizen in Japan heb ik mooie herinneringen aan de kraanvogels die ik kon vastleggen. Ook al wordt dat plat gefotografeerd door fotografen, het blijft indrukwekkend. Het hoeft dan ook niet extreem te zijn om memorabele beelden op te leveren, dat is zeker geen voorwaarde.”
Door corona en de verhuis naar een woning met grote tuin was Jan Vermeer, net als vele andere fotografen, genoodzaakt om dicht bij huis te fotograferen. Ook daar vond hij zijn weg in. “In mijn eigen tuin ontdekte ik de wereld van de paddenstoelen. Eerst fotografeerde ik de doordeweekse vliegenzwam, zo heb je er dertien in een dozijn. Ik stelde me de vraag: kan ik met paddenstoelen nog iets anders doen, kan ik er – hoewel het al zoveel is gefotografeerd – mijn eigen draai nog aan geven? Ik ging op ontdekking met mijn camera en kwam tot de conclusie dat het een uiterst boeiende wereld is. Daar ben ik ingedoken, en voor je het weet zit je een uur in de auto om paddenstoelen te fotograferen. Dat had ik nooit verwacht. Ik experimenteerde met de technische mogelijkheden en verdiepte me in de macrofotografie. Zo zie je maar dat je niet ver weg hoeft te trekken om bijzondere beelden te maken.
Doorheen de jaren veranderde niet alleen het fotografielandschap, maar ook de natuur. Hoe ervaart Vermeer dat? “Ja, je ziet de natuur veranderen en het staat buiten kijf dat die klimaatverandering er is door toedoen van de mens. Maar soms vind ik het te gemakkelijk om alles op één hoop te gooien. Niet alle veranderingen in de natuur komen er door de opwarming van de aarde. Met sommige dierensoorten zoals de edelherten en de dassen gaat het net heel goed, andere soorten verdwijnen dan weer. Als natuurkenner vind ik het belangrijk dat de media daar correct over informeert. Vaak is de informatie die ik daarover lees niet juist. En dat vind ik jammer. Om de klimaatverandering de baas te kunnen en onze natuur te redden, denk ik dat we naar minder moeten gaan in onze samenleving: minder energie opdoen, minder elektrische apparaten, minder met de auto rijden …”
Van paddestoelen, tot panda’s en gorilla’s, Vermeer heeft ze doorheen de jaren allemaal voor zijn lens gehad. Met welk materiaal werkt hij om dat vast te leggen? “Na veel omzwervingen kwam ik terecht bij Lumix van Panasonic. Ik hoorde op de laatste Photokina, de grote fotografiebeurs, het nieuws over de L-Mount Alliance. Enkele merken, waaronder Panasonic, werken met dezelfde vattingen zodat je deze lenzen op verschillende toestellen kan gebruiken. Slim gespeeld, vind ik. Daarom leek het me interessant om samen te werken met Panasonic. Uit de kruisbestuiving van die verschillende merken kan je immers je voordeel halen. De Panasonic S5 Mark II is compact, stevig, duidelijk, heeft een goede body en alles zit waar je verwacht dat het zit. Ik hou niet van zware camera’s dus ik ben hier heel gelukkig mee. Zelfs mijn dochter heeft er nu eentje gekocht. Ik ben bezig aan een nieuw project in Amsterdam waar ik de stad in beeld breng en ik merk wel het verschil tussen de Panasonic S5 en de Panasonic S5 Mark II. De autofocus is nog beter. Dat is logisch want de scherpstelpunten zitten op de sensor. Dat maakt het gewoon veel sneller en dat zie je gelijk in de beelden die ik ermee maak.
Een van mijn favoriete lenzen is de 70 – 300mm, die is vrij compact met een heel goede optiek. De lens is van enorm goede kwaliteit. Die steekt standaard in mijn fototas samen met de 24 – 105mm. Met die twee lezen kan je de halve wereld rond, eigenlijk heb je niet veel meer nodig. Het zijn waanzinnig goede lenzen. Tegenwoordig experimenteer ik ook met oude objectieven, dat geeft een authentieke sfeer aan je beelden.”
Net als in het maken van zijn beelden, houdt Vermeer ook de bewerking eenvoudig. “Het nabewerken van de beelden is vrij simpel, ik ga niet te hard aan de schuivertjes trekken. Enkel de basisbewerkingen pas ik toe. Bij het fotograferen van paddenstoelen heb ik voor het eerst de techniek van focus stacking uitgeprobeerd, het op elkaar stapelen van beelden. Het vergt wat tijd, maar ik vind het een hele zinvolle techniek. Het draagt iets bij aan de foto. Dat typeert mijn fotografie, denk ik. De eenvoud bewaren, maar wanneer het relevant is nieuwe technieken uitproberen.”
Tekst door Mies Cosemans.
Schrijf je in op onze nieuwsbrief om het laatste nieuws uit de fotografiewereld te ontvangen én het gratis ebook ‘Start met Fotograferen’.
Krijg Shoot Magazine 6 keer per jaar (inclusief 2 extra dikke dubbelnummers) vol inspiratie, tips en fotoplezier rechtstreeks in je brievenbus.
