Zit je creatief in het slop met je fotografie? Zet dan eens een manueel lensje op je camera! Door trager te werken ga je meer nadenken en komen nieuwe inzichten. De drempel is heus niet groot en de keuze gigantisch.

Sta me toe om even mijn persoonlijke verhaal te brengen, want hoe schept iemand er in godsnaam plezier in om met oude lenzen te fotograferen? Dit verhaal begint in het voorjaar van 2007. De roep naar digitale fotografie is immens groot. Na meer dan twintig jaar analoge fotografie – ik was een groot voorstander van de Fuji Velvia-film – had ik inmiddels een mooi arsenaal aan objectieven opgebouwd rond twee camerabody’s. Yashica was als merk al vele jaren populair geweest bij het grote publiek en na in zee te gaan met objectiefbouwer Carl Zeiss (CZ) was de naam Contax geboren – mijn merk, mijn gedacht! Hun aanbod objectieven kon ik appreciëren vanwege de onberispelijke kwaliteit en prestaties. Inmiddels waren vele merken al compleet overgeschakeld op autofocus en was er al een mooi aanbod van digitale camera’s. Voornamelijk met cropsensoren omdat full-frame toen nog sporadisch voorkwam, en dus erg duur was.

De poging van Contax om het digitale tijdperk in te gaan was echter niet zo’n succes. Kyocera, het concern achter C/Y (Contax/Yashica) besloot zijn cameradivisie af te stoten. Een ramp voor deze fotograaf, want dit betekende een merkwissel. Moest ik voor Canon of Nikon gaan, dan? Beide merken zijn kwalitatief gewaagd aan elkaar. Het toeval wilde dat Canon sinds een tweetal jaren een betaalbare full-frame had gelanceerd, de 5D. Daar het ook mogelijk was om mijn Contax-glas op deze body te plaatsen, was mijn keuze snel gemaakt. Een nieuwe camera kon nog wel, nieuwe objectieven kon ik slechts mondjesmaat opbouwen. Ik bezit nu eenmaal niet die beroemde ezel … Maar dankzij een adapter (C/Y-EOS) paste mijn hele arsenaal met manuele lenzen op de nieuwe body.

Bijna vijftien jaar later ben ik de 5D-reeks van Canon trouw gebleven. Ik zit inmiddels aan de mark IV, de laatste van de spiegelreflexen dus. Mijn volgende aankoop zal ongetwijfeld een systeemcamera zijn. De Contax-lenzen heb ik nog en hun prestaties zijn ook nog steeds onberispelijk op de moderne sensoren. Alle onderwerpen waarvoor geen snelheid en lichtsterke lenzen nodig zijn, komen in aanmerking. Vooral bij macrofotografie maak ik graag gebruik van manuele scherpstelling.

Enkele C/Y manuele CZ-objectieven met adapter voor EOS-body’s. Zowel vaste brandpunten als enkel zoomlenzen, macro’s zijn nog niet opgenomen in deze verzameling. Volledig van metaal en gebouwd als een tank. Sommige dateren al van begin de jaren tachtig.

Registerafstand

Alles begint bij de lensvatting. Fabrikanten van camera’s hadden al in het begin hun objectieven een eigen koppeling gegeven. Schroefdraad was toen populair. Merken als Praktica, Zenit en Pentax maakten hier gebruik van. De toegepaste schroefdraad was M42 en deze objectieven zijn tot op heden nog steeds te vinden op de tweedehandsmarkt.

Ook bajonetvatting kwam voor. Deze past enkel op de merkeigen camera, zodat uitwisseling uitgesloten was. Niet enkel de koppeling verschilt, ook de diameter en flange focal distance (ffd) is bij elke camera net even verschillend. De flange focal distance is de afstand tussen de flens van het objectief en de beeldoppervlakte (de film of digitale sensor dus). Deze afstand wordt ook de registerafstand genoemd. We spreken hier over spiegelreflexen, en tussen de lens en het beeldvlak zit uiteraard nog een spiegel die ruimte moet hebben om te bewegen. Bij sommige merken is deze ffd iets groter, waardoor het objectief verder van het beeldvlak zit. Dit houdt meteen in dat lenzen met een kleinere ffd niet kunnen gebruikt worden op een dergelijke camera. We veronderstellen even dat onderling koppelen geen probleem vormt – meer hierover bij adapters.

De CZ 35-70mmf/3.4 zoom heeft een stevige reputatie als zoomlens met vaste brandpunt kwaliteit. Hier met een Leitax-adapter op de Canon 5D mark II.

Een praktisch voorbeeld: de Canon EF-vatting heeft een ffd van 44 mm en bij Nikon F is dat 46,5 mm. Dat wil dus zeggen dat als je het Nikon-objectief op 1,5 mm (46,5 – 44 mm) buiten de Canon-camera opstelt, de lens op zijn correcte ffd functioneert. Omgekeerd is een Canon-objectief niet op een Nikon te zetten, want het objectief zou 1,5 mm (44 – 46,5 mm = negatieve uitkomst) in de camera moeten zitten, wat uiteraard niet mogelijk is. Vandaar dat niet alle oudere lenzen zomaar uitwisselbaar zijn op elk merk.

De ffd van elke merk is op internet gemakkelijk op te zoeken, zodat je al een idee hebt of de combinatie die je voor ogen hebt hoegenaamd werkt. Merken met een grote ffd, zoals bijvoorbeeld Nikon, hebben als nadeel dat er weinig combinaties mogelijk zijn. Nikon is altijd trouw gebleven aan zijn lensvatting bij zijn (D)SLR tot aan de Z-reeks, die het tijdperk van de systeemcamera inluidt. In tegenstelling tot bijvoorbeeld Canon die via FD, EF uiteindelijk met de R-vatting hun systeemcamera introduceerde. Deze camera kenmerkt zich met een bijzonder korte ffd (+/- 20 mm). Dit is mogelijk dankzij de afwezigheid van een spiegel, wat de bouw veel compacter maakt. Fabrikanten grepen de gelegenheid ook aan om de objectiefdiameter te vergroten om zo lichtsterke objectieven gemakkelijker te ontwikkelen.

Overigens ontbreekt ook bij de meetzoekercamera de spiegel, en is die dus veel kleiner dan een (D)SLR. Denk maar aan de populaire M-reeks bij Leica.

f/11, 30, ISO 100, 25 mm (met little stopper) – CZ 25mmf/2.8. Winterse zonsondergang met lange belichting. De beweging in de wolken en in het water is door het lange belichten volkomen glad. 

Adapters

Hoe zetten we nu een vreemd objectief op onze camera? Dat doe je met een adapter. Zie dit als een tussenring met een dikte van ongeveer 1 à 2 mm. Deze dikte is bepalend om de lens op de juiste afstand (lees: registerafstand) van de sensor te brengen zodat de afstandsschaal normaal te gebruiken valt. Oneindig op het objectief is dan ook oneindig voor de sensor.

We hebben het hier over de simpele adapters die er enkel voor zorgen dat je het objectief fysiek kan koppelen aan de camera. Er is geen enkele overdracht van signalen en alles werkt dus puur manueel. Voor bijna alle oude lensvattingen zijn adapters te verkrijgen.

De adapters bij systeemcamera’s zorgen ook voor het koppelen van oude objectieven, maar dan meestal alleen de merkeigen. Hiermee kan je bijvoorbeeld Canon EF-objectieven op de R-camera’s plaatsen. Bij Nikon zijn dat hun F-mount lenzen die je op de Z-reeks camera’s kan zetten. Deze adapters geven een volledige overdracht van alle elektronische signalen, inclusief die voor autofocus en diafragma. (Ook Sony’s systeemcamera’s zijn populair om objectieven van ‘vreemde’ merken op te zetten met speciale adapters. Deze adapters zijn niet degene die we hier bedoelen, ik haal dit enkel aan om een volledig overzicht te bieden.) Natuurlijk kan je ook manuele objectieven op systeemcamera’s zetten en dan zal je deze beide adapters op elkaar moeten zetten. Ook derden brengen adapters uit om objectiefmerk X op cameramerk Y te gebruiken.

Aan de ene kant heeft de adapter een vatting voor je camera, alsof je een merkeigen objectief zou opsteken. Aan de andere kant is er een bajonet die past op deze van de lens. Schroefdraad M42 kan ook, want er zijn heel wat oude lenzen met schroefdraadvatting geproduceerd.

Praktisch zal je de adapter eerst op het objectief aanbrengen. Afhankelijk van het merk en model moet je deze met een veertje vastklikken of dien je een klein inbusschroefje vast te zetten. Zo vlot als een objectief op de bajonet van een camera zetten, loopt het wel niet. Heb je meerdere oude lensjes, dan doe je er best aan om voor elk een aparte adapter aan te schaffen: dat gedoe met schroefjes kan je in het veld wel missen. Eens echter de adapter aangebracht is, werkt de combinatie zo vlot als een merkeigen objectief.

f/8, 1/125, ISO 200, 35 mm – CZ 35-70mmf/3.4. Hommel bezoekt klaproos. Vooraf scherpstellen op de bloem van je keuze en daarna wachten met afdrukken tot het diertje in de goede positie vliegt. De achtergrond loopt weg in een matige onscherpte.

Klopt de dikte van de adapter niet, dan zal je de lens niet op oneindig kunnen scherpstellen. Dan werkt de ganse zaak een beetje als een klassieke tussenring bij macrofotografie. Is de adapter echter te dun, dan zit de lens te dicht bij de sensor en zal de stand oneindig ofwel niet, ofwel te vroeg bereikt worden bij het verdraaien van de afstandsschaal. In alle geval is dit optisch geen gunstige situatie, waardoor het objectief minder zal presteren. Optiek is ingewikkeld en de toleranties zijn soms maar enkele microns.

Zit er een lensje op je camera van enkele tientallen euro’s, dan zal je ook geen adapter aanwenden die evenveel of zelf meer kost dan het lensje zelf. Heb je echter eindelijk dat speciale objectief op de kop kunnen tikken waar je al zo lang naar zocht, dan zijn optische prestaties je doel. Besteed dan voldoende aandacht aan de kwaliteit van de adapter. De dikte ervan is dan een aspect dat wel degelijk van tel is. Hoe nauwkeuriger de toleranties van een adapter, hoe duurder de zaak natuurlijk. Zie het kader op deze pagina voor enkele merken.

Een speciaal soort adapter waarmee je tilt-en/of shiftbewerkingen kan uitvoeren wordt door Mirex op de markt gebracht. Deze werkt met middenformaat manuele objectieven zoals die van Mamiya.


Met reverse adapters kan je het objectief omgekeerd op de camera zetten, wat bijzondere voordelen oplevert voor macrofotografie. Zie het artikel in Shoot 81 over macrofotografietechnieken voor meer duiding.

Verschillende soorten adapters, we zien K&F concept, Leitax en een zeldzaam Bob Shell-model. Een veer zorgt hier voor een blijvende koppeling en bij Leitax zie je schroefjes. Ook duidelijk te zien zijn de diafragmapal om bij volopen diafragma te werken en de koppeling naar de lichtmeter. Meer automatisatie is niet te vinden.

Eveneens van speciale makelij is een adapter die door Leitax wordt geproduceerd. Het komt er eigenlijk op neer dat je deze adapter op de bajonetvatting van het objectief vastschroeft met de oorspronkelijke schroefjes of nieuw meegeleverde. Soms dient er iets gedemonteerd te worden, maar het eindresultaat is een nieuwe vatting die zeer solide vastzit. Bovendien zijn de toleranties met grote precisie geproduceerd. Voor een groot aantal van mijn manuele lenzen heb ik al jaren deze adapter opgeschroefd. Het proces is volkomen omkeerbaar zodat je het objectief in zijn oorspronkelijke vatting kan terugbrengen. De website van de fabrikant biedt duidelijke richtlijnen hoe alles te monteren en geeft verder een schat aan informatie en reviews over vele legendarische manuele lenzen en allerlei lens-cameracombinaties. Merken als Carl Zeiss, Leica en Pentax zet je hierdoor op je eigen camera, zelfs enkele modellen op Nikon zijn mogelijk.

Sommige adapters kan je voorzien van een programmeerbare chip (Dandelion). Deze zorgt voor een overdracht van signalen zoals bijvoorbeeld het brandpunt van het objectief en een scherpte-indicatie in de zoeker. Dit is echter blijkbaar niet zo’n succes gebleken.

Ten slotte bestaan er ook adapters met ingebouwde optiek. Een voorbeeldje is het gebruik van een Canon FD-objectief op een EOS-camera (EF-vatting). Door het verschil in registerafstand (42 mm versus 44 mm) is het objectief niet te gebruiken. Maar omdat de adapter de optische stralengang verandert, kan je wel terug met deze combinatie fotograferen en is scherpstelling op oneindig mogelijk. Uiteraard boet je wat in aan kwaliteit bij een adapter met glas en blijft het brandpunt niet gelijk.   

Tegenwoordig zijn er ook meerdere aanbieders van mount conversion adapters. Wisselen van vatting op het objectief zoals van FD naar EF. Belangrijk bij DSLR is dat er op de achterzijde van het objectief geen onderdelen te ver naar achter steken. Diafragmapennetjes bijvoorbeeld. Deze kunnen in het slechtste geval in aanraking komen met de beweegbare spiegel, wat uiteraard niet gewenst is. Mechanisch verwijderen is de enige remedie.   

Nuttige links adapters en manuele objectieven

  • Leitax.com
  • K&F adapters in Google intypen geeft een resem aan websites. Vergeet ook e-bay niet.
  • Fotodiox biedt vele mogelijke combinaties adapters ook e-mount
  • Mirex, vooral zoeken op e-bay
  • Novoflex.de of Novoflexus professionele oplossingen voor alle beurzen
  • Metabones.com : vele e-mount oplossingen
  • SLRlensreview.com: Contax Carl-Zeiss, Leica, Canon Nikon en andere lens reviews
  • Forum.mflenses.com: forum met schat aan informatie over manuele lenzen
  • Forum Fredmiranda.com bij alternative gear biedt eveneens rijkelijk veel info over allerlei manuele lenzen en camera combinaties en reviews.

f/1.4, 1/800, ISO 200, 50 mm – CZ 50mmf/1.4. Hier is scherpgesteld op de stampers van de korenbloem. Het diafragma van 1.4 zorgt voor een prettige onscherpte.

Diafragma en scherpstelling- beide manueel

Ooit was autofocus was een uitvinding die nog moest plaatsvinden. Scherpstellen met een objectief deed je eenvoudig door aan de focusring te draaien. Vergis je niet, dit heeft geen vergelijk met de focusring van onze huidige AF-objectieven. Die manuele objectieven hebben een prachtig gedempte focusring met een lange instelslag om precies te werken. Een plezier om aan te draaien. Is dit nieuw voor je, dan vraagt dit een zekere gewenning. Tegenwoordig valt het manueel scherpstellen mee, want op de huidige generatie camera’s zit op zijn minst Live-view met vergroting van beeld. Een nog meer geëvolueerde techniek vinden we terug bij de systeemcamera, waar je focus peaking kan aanwenden.

De afstandsschaal en de diafragmaring op de CZ 28mmf/2.8. De scherptediepteschaal laat je eenvoudig de hyperfocale afstand bepalen, en kom je niet vaak tegen op de huidige generatie objectieven. Duidelijk te zien is dat bij f/8 de scherptediepte van oneindig tot +/- 1,2 m loopt. De hyperfocale afstand ligt bij 2 meter. Zo heb je geen app nodig!

Dit was ooit anders, meer dan een matglas en een hulpmiddel als een split focus screen hadden we niet. De matglazen toen waren wel van een gans andere makelij dan de huidige. De zoeker was veel donkerder en de scherpte sprong je tegemoet op het matglas. Van sommige spiegelreflexen is het mogelijk om te wisselen van matglas. Werk je veel met manuele objectieven, dan is dit het overwegen waard.

f/11, 0,4, ISO 100, 180 mm – CZ 80-200mmf/4. Mooi contrast tussen de nog groene wilgen en eiken in herfsttooi. Heel lichte zoomlens met een heerlijk bereik en een prima gewicht. Een ideale travellens.  

Net als het scherpstellen, stel je ook het diafragma manueel in. Een ring op het objectief laat je vooraf de keuze tussen de verschillende lensopeningen. Met zaken als scherptediepte hou je dus best vooraf al rekening bij de keuze van diafragma. De camera opereert verder in AV- of M-stand. Schrik niet van het zoekerbeeld als je het diafragma verder sluit. Dat wordt wel degelijk donkerder en bij de kleinste openingen zelfs in die mate dat je het moeilijk krijgt om nog details te onderscheiden. Scherpstellen doe je best met het diafragma volledig open zodat er voldoende licht is. Sluit hierna het diafragma terug naar de opening van keuze. Pas hierna kies je – of je camera bij de AV-stand – de bijhorende sluitertijd. Weerom biedt Liveview de oplossing. Hierbij kan je ook een beoordeling maken van de scherptediepte in beeld. In de zoeker lukt dat niet altijd, weerom zit het matglas hiervoor tussen.

f/4, 1/60, ISO 100, 135 mm – CZ 135mmf/2.8. Dubbele regenboog vanuit de keukendeur uit de hand. Soms moet het even rap gaan. De telelens zorgt voor lichte compressie.

Omdat er dus geen koppeling is tussen objectief en camera, kan het gebeuren dat je de belichting iets moet corrigeren. Raadpleeg daarom altijd je histogram hiervoor. De belichting is natuurlijk sterk afhankelijk van je onderwerp en het licht.

Manuele objectieven bieden ook voordelen voor filmers: het diafragma is vast ingesteld en gaat niet een x-maal per seconde dicht. Maar dit is andere stof dan bedoeld voor dit fotografieartikel.

f/11, 1/6, ISO 100, 35 mm (panorama opgebouwd met drie beelden) – CZ PC 35mm/f/2.8. Cumulus Mammatus, een wolk met speciale uitzakkingen die doen denken aan een uier of borsten, vandaar ‘mama’ in de naam. Tijdens een voorbijtrekkende storm.

Objectieven tot meer dan een halve eeuw ver

Discussies over dergelijke objectieven kan je overvloedig vinden op diverse internetfora. Ik vind het uitermate boeiende stof om te verslinden. Vele huidige objectieven zijn messcherp en onberispelijk vrij van enige fout, zelfs bij open diafragma. Maar vaak zoekt de fotograaf een specifiek kenmerk of eigenschap van objectief X of Y. Je mag gerust stellen dat veel ouder materiaal karakter heeft in beeldweergave, en dat betekent niet altijd optisch onberispelijk.

Zoals ik al aangaf in de inleiding ben ik zeer te spreken over de kwaliteit van de C/Y Zeiss-objectieven. Zeiss brengt regelmatig nieuwe reeksen objectieven uit voor Canon, Nikon, Sony en dergelijke. Hoewel je hierin best optische verbeteringen kan vinden, zijn de eerdere generatie objectieven niet veel slechter en veel goedkoper te vinden. Doe hiermee je voordeel! Een nadeel van veel vroegere objectieven is dat er vaak maar zes diafragmalamellen zijn toegepast. Een nadeel voor zonnesterretjes! Andere modellen hebben er dan weer twaalf, wat zorgt voor een rustige achtergrond.

Vergis je echter niet, sommige modellen zijn zo populair op de tweedehandsmarkt dat de prijs een boost krijgt. Vooral als er nog wat gunstige reviews op de forums circuleren.

f/16, 1/30s, ISO 200, 35 mm – CZ PC35mmf/2.8, een shift-lens. Een zomers grasveldje bij een laagstaand zonnetje. Het zonnesterretje is niet zo uitgesproken omdat het diafragma slechts zes lamellen heeft.

Andere objectieven hadden dan weer door een afwijking in hun optische formule een speciale weergave van de achtergrond, een zogenaamde ‘dreamy bokeh’. Meyer-Optik Görliz had diverse lenzen die onscherpe onderwerpen als cirkels weergaf, een soort zeepbelleneffect of swirl-effecten. Vooral bij tegenlichtopnames met dauwdruppels gaf dit een geweldig speciaal effect.
Minolta, Pentax, Olympus OM, Nikon, Nikkor Canon FD, Contax, Contarex – deze merken hebben in de loop der tijd stuk voor stuk schatten aan optiek gemaakt. Vele daarvan kun je nog steeds vinden. Haal een gewilde lens even door Google, wedden dat er ergens nog informatie over te vinden is? Van de populaire modellen kan je zelfs uitvoerige reviews lezen.

Ook middenformaat objectieven zijn te gebruiken op kleinbeeld. Merken als Mamiya, Bronica en Hasselblad hebben een veel grotere beeldcirkel dan het 35mm-formaat en zijn met de juiste adapter zelfs als tilt- en/of shift-lens te gebruiken. Ik ben verplicht om te veralgemenen, want de schat aan informatie is te groot. De geboden kwaliteit op Ebay is meestal goed en uiteindelijk kan je het lensje altijd weer van de hand doen.

Met deze objectieven zal het fotograferen niet sneller maken, integendeel. Maar juist dat trager werken doet je meer nadenken over de techniek. En dat komt het creatieve aspect weer ten goede. Plezier gegarandeerd!           

f/8, 1,3s, ISO 100, 28 mm – CZ 28mmf/2.8. Eekhoorntjesbrood is hier met een matige groothoek benaderd, een deel van de omgeving komt zo mee in beeld. 
Advertentie



Wil je beter leren fotograferen?

Neem dan een abonnement op Shoot Magazine (8x per jaar).

Shoot is hét fotografiemagazine voor en door enthousiaste fotografen. In Shoot vind je de beste tips en trucs, workshops en cursussen voor geslaagde foto’s, de knapste fotoplekjes in België, de helderste uitleg over fotografietechnieken, tests van nieuwe camera’s, lenzen en meer, plus foto’s van de beste Belgische fotografen.


LAAT EEN REACTIE ACHTER

Vul alstublieft uw commentaar in!
Vul hier uw naam in