Een van de meest beklijvende natuurfenomenen op aarde is ongetwijfeld het noorderlicht. Dit fascinerende groene licht staat hoog op het verlanglijstje van vele reizigers, avonturiers en fotografen

Een van de meest beklijvende natuurfenomenen op aarde is ongetwijfeld het noorderlicht. Dit fascinerende groene licht staat hoog op het verlanglijstje van vele reizigers, avonturiers en fotografen en is een van de meest gefotografeerde natuurverschijnselen ter wereld. Maar waar kan je het precies waarnemen, hoe voorspel je het en op welke manier breng je het best in beeld? Ik vertel het je allemaal.

Diep in de kern van de zon vindt continu kernfusie plaats. De geladen deeltjes die hierdoor ontstaan worden door de zon de ruimte in geslingerd. Zo ontstaat een zonnewind die deze deeltjes met een enorme snelheid verder het heelal instuurt. Na een reis van ongeveer 150 miljoen kilometer bereikt een deel ervan onze aarde. Deze stroom aan deeltjes wordt ter hoogte van de polen afgebogen door het geomagnetisch veld van onze planeet en dringt zo onze atmosfeer binnen. Daar wordt de energie van deze zonnedeeltjes overgedragen op zuurstof- en stikstofatomen. Het is deze energie die uiteindelijk terug vrijgegeven wordt onder de vorm van kleurrijk poollicht. Het resultaat is een bijzondere groene gloed.

f/2.8, f/2.8, 8 sec, ISO 800, 26 mm Detail van de prachtige structuren en vormen van vrij actief noorderlicht in Noorwegen.

Op momenten van verhoogde activiteit kunnen ook bewegende lichtbundels en -gordijnen ontstaan die op verschillende hoogtes in de lucht waarneembaar zijn. Soms zie je naast groene ook paarse en rode tinten, afhankelijk van het type deeltjes (stikstof of zuurstof) waarmee de zonnewind in aanraking komt. Bij hoge activiteit gaat het licht dansen door de lucht als bewegende kaarsvlammen die met pulserende bewegingen op je lijken neer te vallen.

Dit zijn de momenten waar menig fotograaf barre omstandigheden voor trotseert en uren in de kou gaat wachten. Galileo Galilei gaf het noorderlicht de Latijnse naam aurora borealis: een ontmoeting met de goden. Als je ooit het geluk hebt om dit bijzondere fenomeen waar te nemen, dan begrijp je meteen ook waarom.

Wanneer kan je noorderlicht waarnemen?

Hoewel deze chemische reactie eigenlijk het hele jaar door plaatsvindt, wordt het noorderlicht toch enkel in de herfst en de winter waargenomen. Het moet immers donker genoeg zijn om het poollicht te kunnen zien. Omdat de reactie zich boven de ozonlaag afspeelt, mag er bovendien niet te veel bewolking zijn, want anders krijg je niets te zien.

Ook lichtvervuiling kan je best vermijden: ga dus op zoek naar locaties ver weg van steden en dorpen. Zo is de hemel volledig donker en kan je het aurora borealis best waarnemen. Bovendien heb je dan ook minder last van een oranje of gele zweem die de foto’s een vreemde kleur geeft. Naast lichtvervuiling vormt ook maanlicht soms een probleem. Vermijd dus perioden van volle maan, maar plan je trip naar het noorden rond nieuwe maan. Er bestaan allerlei apps die je de maanstanden laat voorspellen, die je wat verder in dit artikel terugvindt.

f/2.8, f/6.3, 20 sec, ISO 640, 20 mm
Zwak poollicht in de Lofoten. De straatverlichting zorgt voor extra licht op het landschap. Lichtvervuiling hoeft dus niet altijd storend te zijn.

Ten slotte moet er uiteraard ook zonneactiviteit zijn. De kans op poollicht is het grootst in jaren met grote activiteit. Om de elf jaar maakt de zon zo’n actieve periode door waardoor er meer zonnevlekken ontstaan. Als zo’n zonnevlek naar de aarde is gericht kunnen de geladen deeltjes die bij de uitbarsting vrijkomen de aardse atmosfeer bereiken en zo poollicht veroorzaken. De laatste piek in zonneactiviteit was in 2013. Dat betekent dus dat we in 2024 opnieuw een piek bereiken: begin je wintervakantie dus al maar te plannen!

Noorderlicht voorspellen

We hebben nu al gezien hoe het noorderlicht ontstaat en in welke omstandigheden je het optimaal kunt waarnemen, maar hoe kan je nu voorspellen of er iets te zien zal zijn? Gelukkig bestaan er een heleboel apps en websites die je daarbij kunnen helpen. Ik moet er wel meteen bij vertellen dat deze voorspellingen misschien nog minder betrouwbaar zijn dan de weersvoorspellingen. Er zijn immers zoveel variabelen in het spel, dat je de voorspellingen toch altijd met een korreltje zout moet nemen. Zo heb ik in Noorwegen al prachtige nachten meegemaakt waarbij er weinig activiteit voorspeld was. Ook heb ik in IJsland al uren tevergeefs in de kou staan wachten terwijl er berichtjes binnenkwamen dat er in Nederland wel poollicht te zien was. Teleurstellingen (en koude vingers en tenen) horen er dus jammer genoeg ook bij.

Om het noorderlicht te voorspellen start je eerst met het bekijken van de weersvoorspellingen voor de komende nacht. Het is vooral de hoeveelheid bewolking die je het meest interesseert. Let op de verschillende soorten bewolking: hoge, middelhoge of lage bewolking. Er mogen gerust wat wolken aanwezig zijn, zolang er maar voldoende opklaringen zijn. Soms kan een beetje bewolking zelfs een meerwaarde geven aan de foto. Blijft het echter de hele nacht zwaarbewolkt? Dan hoef je al niet meer verder te kijken en kan je genieten van een welverdiende nachtrust. Hou er wel rekening mee dat weersvoorspellingen niet altijd correct zijn.

Bovendien heb je in de noordelijke regio’s ook vaak te maken met lokale verschijnselen. Zo kan een gletsjer of een bergketen een enorme invloed hebben op het weer in de buurt. Daardoor kan het best zijn dat er toch opklaringen voorkomen, ook al werd het anders voorspeld.

f/2.8, f/2.8, 13 sec, ISO 400, 19 mm
Noorderlichtactiviteit tijdens het blauwe uurtje op een strand in Noorwegen. Er was nog voldoende licht om sluitertijd en ISO laag te houden.

Online hulp

Om het weer en de bewolking in te schatten, kan je gebruik maken van volgende websites.

  • Voor IJsland: www.vedur.is Op deze website kan je o.a. een cloud cover forecast en een aurora forecast raadplegen.
  • Voor Noorwegen: www.yr.no: Hier is vooral het detailed hourly forecast interessant, omdat je naast het weerbeeld ook een overzicht krijgt van het percentage lage, middelhoge en hoge bewolking.
  • Voor Finland kan je terecht op en.ilmatieteenlaitos.fi, de officiële website van het Finse Meteorologische instituut. Ook hier vind je een Auroras and space weather weerbericht.
  • De voorspellingen voor Zweden vind je dan weer op www.smhi.se/en.
  • Op www.spaceweatherlive.com vind je gedetailleerde voorspellingen met betrekking tot het poollicht. De informatie op deze website is echter zo overweldigend dat het niet altijd eenvoudig is om je weg te vinden. Daarom is het belangrijk om eerst enkele termen te verduidelijken.

De meeste fotografen baseren zich voor de voorspellingen op de Kp-index: een maat die de activiteit van het poollicht weergeeft. Deze index wordt weergeven door middel van een getal dat varieert van 0 tot 9. Hoe hoger dit getal, hoe groter de kans op poollicht en ook hoe actiever het zal zijn. Maar deze Kp-index geeft ook een belangrijke indicatie voor de breedtegraad waarop je het noorderlicht kunt waarnemen. In het noorden is een Kp-index van 3-4 voldoende. Wil je het noorderlicht bij ons waarnemen, dan heb je een Kp-index van 8 à 9 nodig. Op dat moment zal je in de noordelijke regionen echter weinig kunnen zien, want het poollicht zit dan veel zuidelijker. Een hoge Kp-index is dus niet altijd een garantie op succes.

De Kp-index bepaalt bovendien ook de richting waarin je moet kijken. Bij een lage Kp-index zal je in het hoge noorden in noordelijke richting moeten kijken en is er bij ons helemaal niets te zien. Zit de Kp-index tussen 4 en 6, dan zal het noorderlicht vooral hoog in de lucht waarneembaar zijn en bij een nog hogere Kp- zal je eerder in zuidelijke richting moeten zoeken. Ook het Auroral oval geeft je een indicatie van de kans op activiteit. Hoe groener – of beter nog hoe roder – deze band, hoe groter de kans op poollicht op deze locaties.

Naast de Kp-index is het ook belangrijk dat je naar de real-time aurorale activiteit kijkt op www.spaceweatherlive.com/en/auroral-activity/real-time-auroral-activity.html. Hoe hoger de snelheid en de dichtheid van de zonnewind, hoe beter. Ook de sterkte van het interplanetair magnetisch veld (IMF) is van belang. Hoe hoger deze Bt-waarde, hoe sterker de zonnewind en de geomagnetische condities. Ten slotte is ook de richting van de zonnewind belangrijk (Bz-waarde). Hoe negatiever deze Bz-waarde is, hoe groter de kans op activiteit. De meeste kans op noorderlicht heb je dus bij een hoge snelheid van de zonnewind, een grote dichtheid, een hoge Bt-waarde en een lage Bz-waarde.

Om het nog wat ingewikkelder te maken, bestudeer je ten slotte ook nog eens de magnetometers op www.spaceweatherlive.com/en/auroral-activity/magnetometers.html. De Disturbance Storm Time (Dst) index geeft de geomagnetische activiteit weer. Hierbij kun je stellen dat hoe grilliger deze plotlijnen verlopen, hoe groter de interactie met het geomagnetische veld van de aarde. Wat dus duidt op zonnewinden die onze atmosfeer binnendringen.

There’s an app for that

Naast websites bestaan er een heleboel apps die je kunnen helpen bij het voorspellen van noorderlichtactiviteit. Hieronder volgt een overzicht.

Aurora Forecast: Raadpleeg de zonneactiviteit, het aurora ovaal en de Kp-index voor het noordelijk en het zuidelijk halfrond. Zo weet je of er kans is op noorderlicht en tot welke breedtegraad (Kp-index) het waarneembaar is.

Aurora Now Bekijk de Bz-waarde, Bt-waarde en snelheid van de zonnewind. Raadpleeg de Kp-index en 3-daagse index-voorspellingen. Bekijk het aurora ovaal en ontvang alerts als er een reële kans is op noorderlicht.

Aurora Alerts Bekijk de Bz-waarde, Bt-waarde snelheid en densiteit van de zonnewind. Raadpleeg de weersvoorspellingen, maanfase, Kp-index en meerdaagse Kp-index voorspellingen. Bekijk het aurora ovaal en stel zelf de parameters voor je aurora alerts in.

Moon Phase Calendar Plus Raadpleeg de maanfase en het tijdstip wanneer de maan opkomt en ondergaat. Dit is interessant om maanlicht te vermijden als je een reis plant om het poollicht te fotograferen.


Voorbereiding is het halve werk

Het belooft een heldere nacht te worden en de voorspellingen zien er goed uit, maar waar ga je heen? Om te vermijden dat je doelloos rondrijdt, is het best om vooraf bij daglicht of in de schemering al op verkenning te gaan. Ga op zoek naar locaties waar je een weids zicht hebt, bij voorkeur in alle richtingen. Tijdens actieve nachten zal het poollicht zich immers verplaatsen door de hemel en blijft het dus niet altijd op dezelfde locatie hangen. Op nachten met minder activiteit zal het licht vooral laag aan de horizon in noordelijke richting te zien zijn. Zoek locaties ver weg van grote steden en dorpen die voor lichtvervuiling kunnen zorgen.

f/4.0, f/4.0, 30 sec, ISO 1600, 16 mm
Een prachtige locatie om het noorderlicht te fotograferen. De sneeuw op de bergen licht op en de reflecties zorgen voor dubbele pret.

Bij het scouten van geschikte fotoplekjes zoek je ook naar elementen die het beeld interessanter kunnen maken. De sterkste noorderlichtfoto’s tonen immers niet alleen het licht, maar ook een landschap. Bergen en heuvels doen het altijd goed, want hun silhouetten tekenen zich prachtig af aan de horizon. Zijn ze bovendien besneeuwd, dan zal de sneeuw het poollicht weerkaarten waardoor de bergen gedeeltelijk groen zullen kleuren. Ook meren zijn de plaats bij uitstek om ’s nachts te gaan postvatten. Op windstille nachten reflecteren ze de omgeving waardoor het licht dubbel wordt afgebeeld. Ook bouwvallige huisjes, vissershutjes of kerkjes maken het beeld interessanter.

Noteer ook waar je de auto kunt achterlaten, zodat je daarmee geen tijd verliest als de show begint. Apps zoals Maps.me laten je toe om allerlei POI’s op te slaan. Je kunt dus een database aanleggen van interessante noorderlichtlocaties en notities bijhouden zoals oriëntatie, impact van de lichtvervuiling, parkeerplaatsen, enz. Het voordeel van Maps.me is dat je deze kaarten offline kunt bijhouden, zodat je de app ook kunt gebruiken op plaatsen waar er geen internetbereik is.

Wat heb je nodig?

Om het poollicht goed in beeld te brengen heb je het juiste materiaal nodig. Om te beginnen beschik je best over een fullframe camera. Het grotere formaat van de sensor komt nachtfotografie zeker ten goede. Hoe groter de sensor, hoe beter die zal presteren bij hogere ISO-waardes. En die zijn bij noorderlichtfotografie altijd nodig.

Naast een degelijke camera heb je ook een lichtsterke groothoeklens nodig. Een groothoek laat je toe om veel van de hemel in beeld te brengen en dat is toch doorgaans de bedoeling. Bovendien is het belangrijk dat deze lens een laag diafragmagetal toelaat om zoveel mogelijk licht te vangen. Een f/2.8-lens is dus echt het minimum. Sommige diehard nachtfotografen werken zelfs met f/1.8- of f/1.4-lenzen. Uiteraard zal ook een degelijk statief noodzakelijk zijn, omdat je steeds met lange sluitertijden te maken krijgt.

Ten slotte komen ook een hoofdlampje, afstandsbediening en warme kledij zeker van pas. Het belang van goede kledij is niet te onderschatten. Als je in de winter in het noorden een nacht buiten wilt staan, dan zijn laagjes onmisbaar. Op sommige locaties zoals in Lapland krijg je op heldere nachten vaak te maken met temperaturen tot -20°C. Voeg daarbij nog wat wind en de gevoelstemperatuur zakt al snel tot -30°C. In de kuststreken zijn de temperaturen onder invloed van de warme zeestroom gematigder, maar de vochtige zeelucht zorgt daar wel vaak voor meer bewolking.

Hoe breng je het poollicht in beeld?

Het noorderlicht op beeld vastleggen is niet zo eenvoudig. Je werkt in moeilijke omstandigheden die bovendien het uiterste vragen van je materiaal en jezelf. Daarnaast is het noorderlicht ook zeer onvoorspelbaar. Je kunt je nog zo goed voorbereiden en het beeld al helemaal in gedachten hebben, om dan toch vast te stellen dat het licht de hele tijd in de andere richting zit. Ik spreek uit ervaring … Positioneer de camera op het statief en gebruik mirror-lockup in combinatie met een afstandsbediening of de belichtinsgvertragingsstand voor Nikon-gebruikers. Zet het diafragma wijd open (bv. f/2.8) en stel de camera in op ISO 800 of ISO 1600, afhankelijk van de sterkte van het aurora en de hoeveelheid licht die er nog rest.

f/2.8, f/2.8, 8 sec, ISO 640, 22 mm
Combinatie van twee beelden, waarbij één beeld werd onderbelicht omdat het witte verlichte gebouw anders zou uitbranden.

Scherpstellen doe je manueel, want in het donker laat de autofocus het toch afweten. Als je enkel de hemel in beeld wilt brengen, kan je de lens gewoon instellen met de focus op oneindig. Voor snel bewegend noorderlicht wordt de sluitertijd best niet langer dan 15 seconden. Je wil immers dat de prachtige structuren en vormen van het licht bevroren worden. Is de sluitertijd te lang? Dan verlies je structuur, wat resulteert in een groene zweem in plaats van een prachtig gevormd aurora. Bij vaag en minder actief poollicht mag de sluitertijd gerust wat langer worden. Het noorderlicht manifesteert zich op dat moment toch eerder als een groene band. De langere sluitertijd helpt dan zelfs om de intensiteit van het licht wat te versterken.

Controleer te allen tijde het histogram en vermijd dat de foto te donker wordt. In duistere omstandigheden lijkt de display van de camera altijd veel feller, zodat je de foutieve indruk krijgt dat de foto goed belicht is. Achteraf op de computer blijkt echter vaak dat de foto te donker is. Het histogram is dus de enige manier om te beoordelen of je de belichting correct ingesteld hebt. Let er ook op dat het noorderlicht niet gaat uitbranden, want anders verlies je detail in de hooglichten en dat kan je achteraf amper herstellen.

Scherpe composities

De beelden worden uiteraard veel sterker als je niet enkel het licht, maar ook een landschap fotografeert. Hoe krijg je het landschap ook scherp als je fotografeert bij een laag diafragmagetal met zeer beperkte scherptediepte? In zo’n geval kan je gebruik maken van meerdere opnames. Je kunt bijvoorbeeld één foto maken van de lucht bij f/2.8 (en dus een kortere sluitertijd) en vervolgens een tweede foto bij een hoger diafragma (en dus een langere sluitertijd) voor het landschap. Achteraf kan je de lucht en de voorgrond van deze beelden samenvoegen door gebruik te maken van lagen en maskers in Photoshop.

Een andere (en nog complexere) manier is om gebruik te maken van focus stacking en de scherpte van verschillende beelden samen te voegen. Hoe ga je hierbij te werk?

  1. Stel de compositie in.
  2. Belicht het landschap met een zaklamp en stel manueel scherp op de voorgrond.
  3. Maak verschillende opnames met diafragma f/2.8 waarbij je de scherpstelring telkens wat verder draait tot je bij oneindig uitkomt. Dat wordt je laatste foto.
  4. Combineer achteraf de scherpte van deze beelden in Photoshop. Voeg alle lagen samen tot één beeld. Het resultaat is een beeld dat scherp is van voor tot achter, alleen het noorderlicht ziet er nog wat vreemd uit.
  5. Maak nu een nieuwe laag aan, kopieer daarin de laatste foto uit de reeks (met scherpstelling op oneindig) en combineer de lucht van deze foto met het gefocusstackte beeld opnieuw via lagen en masker.
f/2.8, f/3.2, 30 sec, ISO 500, 24 mm
Om de voorgrond en het landschap volledig scherp te krijgen, werden meerdere beelden met verschillend scherpstelpunt gecombineerd. Tenslotte werd een laatste beeld voor de lucht (met kortere sluitertijd en hogere ISO) via lagen en maskers toegevoegd.

Gewoon genieten

Zoals je kunt lezen, is het fotograferen van noorderlicht niet zo eenvoudig en komt er heel wat bij kijken. Je hebt degelijk materiaal nodig, het vraagt veel van jezelf om in vaak barre omstandigheden een ganse nacht buiten te staan en de kans op succes is eerder beperkt. Als je dus ooit het geluk hebt om dit prachtige natuurverschijnsel te aanschouwen, vergeet dan in eerste plaats niet om er gewoon van te genieten. Leg je op je rug in de sneeuw en laat deze fascinerende lichtshow maximaal op je inwerken. Een geslaagde foto is gewoon een leuke extra!

Toplocaties voor noorderlicht

  • Tromsø is ongetwijfeld de bekendste en meest populaire locatie voor noorderlichtjagers. Door de noordelijke ligging op bijna 70° noorderbreedte maak je hier de meeste kans op poollicht. Tromsø is echter een grote stad, dus je moet meestal eventjes rijden om weg te geraken van alle lichtvervuiling.
  • De Lofoten en Senja liggen iets zuidelijker in Noorwegen. Hier kan je indrukwekkende kust- en berglandschappen combineren met het fascinerende licht.
  • Kiruna en Abisko zijn de bekendste noorderlichtlocaties in Zweden.
  • Het noorden van Finland is weinig bevolkt, waardoor je in de buurt van Nellim, Inari en Saariselkä amper lichtvervuiling hebt.
  • Het landschap in IJsland is adembenemend en uniek op onze planeet. Dat maakt het land bijzonder aantrekkelijk voor noorderlichtreizen. De bewolking kan er soms hardnekkig zijn. In het noordoosten van IJsland zijn de nachten echter vaak helderder dan in het zuiden en het zuidwesten, waar je regelmatig te maken krijgt met stevige winterstormen.

Over Bart Heirweg

Bart Heirweg, is natuur- en landschapsfotograaf. Wie meer beelden van hem wil zien kan zijn Shoot-artikel over de Durme lezen of meer van zijn werk vinden op Instagram en zijn website.

Advertentie



Wil je beter leren fotograferen?

Neem dan een abonnement op Shoot Magazine (8x per jaar).

Shoot is hét fotografiemagazine voor en door enthousiaste fotografen. In Shoot vind je de beste tips en trucs, workshops en cursussen voor geslaagde foto’s, de knapste fotoplekjes in België, de helderste uitleg over fotografietechnieken, tests van nieuwe camera’s, lenzen en meer, plus foto’s van de beste Belgische fotografen.


1 REACTIE

  1. Wat ik de eerste keer miste met die sluitertijden van vele seconden zijn de scherpe lichtstralen bij actief noorderlicht. Moeilijk natuurlijk gezien het gebrek aan lichtsterkte, korter dan 0,8s ben ik niet geraakt. Prima voor video (timelapse) maar zelfs op f1.4 heb ik een ISO3200 nodig gehad. Dat was weliswaar met de 5D MkII. Met de IV zou het al beter zijn, maar nog niet daar geraakt in de winter of half seizoen, dus geen noorderlicht.
    https://drive.google.com/file/d/1GQFGzqHeofHeJyJHUPsUtP82T8ETFRTw/view?usp=sharing

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Vul alstublieft uw commentaar in!
Vul hier uw naam in