Zien de kleuren van jouw fotoprints er al eens volledig anders uit dan verwacht? Dat kan vermeden worden door je te informeren over sRGB, AdobeRGB en CMYK.

Ken je dat? Je stuurt de digitale foto’s van je vakantie door naar de afdrukcentrale en je krijgt ze heel anders terug dan je verwachtte. Op de prints verschillen de kleuren van die op je beeldscherm. Of de afdruk is in zijn geheel donkerder of juist lichter. Deze problemen komen veel voor en zijn uitermate teleurstellend, maar gelukkig kun je ze voorkomen.

Er zijn veel processen en apparaten die van invloed zijn op de kleuren van je beelden. Die ga ik in dit artikel allemaal langs, van de bron tot aan het eindresultaat. Ook komen de belangrijkste begrippen en standaarden die erbij om de hoek kijken aan bod. Het is een beetje een technisch verhaal, maar dat is noodzakelijk om een en ander goed uit te leggen en inzichtelijk te maken. Ik hoop je met dit artikel te helpen om het proces van fotograferen naar de uiteindelijk afdruk te begrijpen, inclusief de werking van de apparaten die daarbij nodig zijn. En ervoor te zorgen dat je foto op alle apparaten op dezelfde manier wordt weergegeven. Na het lezen weet je voldoende om te bepalen of zo’n misser aan de kwaliteit van de afdrukcentrale ligt of dat je de oorzaak toch bij jezelf moet zoeken.

Het oog

Ons oog neemt een beeld waar. Dat gebeurt met onze menselijke biologische capaciteit en kwaliteiten. Die verschillen uiteraard per persoon. De beelden worden opgevangen door de staafjes (lichtgevoeligheid) en kegeltjes (kleurgevoeligheid) op ons netvlies. De een ziet nu eenmaal beter dan de ander, zowel in scherpte als in kleur. In het algemeen nemen we waar in de kleuren rood, groen en blauw.

Onze hersenen maken daar een mooie compositie van. Ze maken er een eenheid van én ze zorgen ervoor dat we afstand en diepte begrijpen. Samen met onze hersenen maken ze van een tweedimensionaal plaatje een driedimensionaal beeld in ons hoofd. Dat is fantastisch werk!

Deze onderdelen bepalen hoe wij de kleuren te zien krijgen.

Onze ogen en hersenen passen het beeld echter ook aan de lichtomstandigheden aan. En dat kan een camera niet, dat is maar een ‘dom’ ding. Zo kan het direct al in het begin zijn dat de foto die je hebt gemaakt, met jouw blik, anders wordt geïnterpreteerd door de camera. Je kan dat vergelijken met het begrip ‘witbalans’ van je camera. En dat kan soms bij thuiskomst en door de weergave door de computer op beeldscherm tot verrassing leiden.

Afspraken

In alle apparaten moeten we zorgen voor een definitie, een zogenaamde standaard, die ervoor kan zorgen dat de kleuren op elk apparaat hetzelfde zijn. De kleuren, de helderheid (van licht naar donker) en de verzadiging (kleur afgevlakt met grijstinten) worden daarom gedefinieerd met codes. Daar zijn internationaal afspraken over gemaakt, die zijn vastgelegd in de kleurprofielstandaards van het International Color Consortium (ICC).

Deze twee kleurmodellen zijn het belangrijkst voor digitale fotografen.

Met de theorie erachter wil ik je verder niet lastigvallen. Maar twee kleurmodellen moet je als fotograaf zeker kennen, namelijk RGB en CMYK. Daarbij kom je RGB (Rood, Groen, Blauw) het meest tegen op je beeldscherm en in het menu van je camera. Het kleurmodel CMYK (Cyaan, Magenta, Yellow en Black) wordt hoofdzakelijk gebruikt voor drukwerk. Omdat ze tot stand komen met andere kleurmodellen, zijn de kleuren op je beeldscherm en die op papier niet exact hetzelfde. Maar dankzij de genoemde standaarden komen ze wel heel dicht bij elkaar. Het CMYKkleurbereik is echter kleiner dan die van RGB. Hoewel nauwelijks zichtbaar, kan de kwaliteit daardoor wat minder zijn.

In computers (Apple en Microsoft Windows) zijn in de systeemmappen van het besturingssysteem kleurprofielen opgeslagen. Ook wordt de printer met kleurprofielen correct ondersteund als je de juiste drivers hebt geïnstalleerd.

Wat is rood?

De camera

In alle gevallen begint het met de camera. Ik noemde dat eerder een dom ding, maar dat is het natuurlijk niet. De geavanceerde elektronica is prima en de opnamemogelijkheden voor kleuren, scherpte en andere facetten van een beeld worden steeds groter. Daarvan kun je in het menu van het toestel vaak veel zelf instellen. Het aantal menu-instellingen is echter zo groot – er zijn zoveel opties en combinaties – dat je door de bomen soms het bos niet meer ziet.

De drie belangrijkste menu-instellingen die invloed hebben op de kleur lopen we hieronder langs. Het is zeker handig om hierbij de handleiding van jouw camera bij de hand te hebben. Is die niet aanwezig, dan is er voor bijna alle toestellen een handleiding (of Engelstalig manual) te downloaden van de website van de fabrikant. Soms is deze alleen beschikbaar in het Engels, maar meestal is er ook een Nederlandstalige editie van de manual. Even zoeken dus op het merk en type camera. Voor de beeldkwaliteit kennen we vooral het JPEG-formaat voor de beelden. Dat is in de meeste camera’s de standaard. De meeste (zeker de geavanceerde) camera’s kennen ook het CR2, RAF, NEF of ARW-formaat. Dit zijn voorbeelden van de bestandsindelingen voor camera’s van respectievelijk Canon, Fujifilm en Nikon en Sony. Als verzamelnaam staan deze formaten als RAW bekend en ze worden ook wel ‘digitale negatieven’ genoemd.

In deze foto van het menu van een Canoncamera zie je dat fotograferen in het RAWformaat een bestandsgrootte oplevert van circa 22 MB met 5760 x 3840 pixels. Het JPEGformaat staat hier op instelling S1 en dat betekent een bestandsgrootte van ongeveer 5 MB met 2880 x 1920 pixels. De ronde boog vóór de S geeft aan dat dit de verfijnde kwaliteitsafstelling is. De meer getrapte bogen geven daarentegen een juist mindere verfijning.

Stel je camera zo in dat de maximale resolutie en de kleurmogelijkheden worden verkregen. De foto van de camera is immers de bron voor het verdere proces. Bij gebruik van RAW heb je veel meer mogelijkheden om de foto’s later met de computer aan te passen, veel meer dan bij het JPEG formaat. Een RAW-bestand bevat (bijna) alle informatie die de beeldsensor van de camera registreert, bij een JPEG bestand zijn daar door de fabrikant al wat bewerkingen op losgelaten. Omdat RAW files veel groter zijn dan hun JPEG evenknieën raakt je geheugenkaart wel sneller vol als je in dat formaat fotografeert.

De kleurruimte is het aantal kleuren dat de camera, beeldscherm of computerprogramma aankan. Dat klinkt nogal abstract. Maar vergelijk het eens met een schilder. Die mengt verf zodanig dat verschillende gradaties van bijvoorbeeld rood ontstaan. Er zijn oneindig veel mogelijkheden, maar de definities van de kleuren zijn begrensd tot een paar miljoen. Stel de kleurruimte in je camera in op AdobeRGB, dan heb je het maximaal haalbare voor het toestel. In een later stadium kan de foto worden bewerkt en alsnog naar een andere kleurruimte worden vertaald. Foto’s gemaakt in het RAW formaat hebben het grote voordeel dat de witbalans zonder kwaliteitsverlies kan worden aangepast in bijvoorbeeld een beeldbewerkingsprogramma als Adobe Lightroom. Het voorbeeld onderaan op deze pagina laat zien dat er kleurverschillen ontstaan bij de verschillende keuzes voor de witbalans. De kleuren lopen van koel naar warm, wat met de afkorting K van Kelvin wordt aangegeven door de kleurtemperatuur.

Koelere kleuren hebben een lage waarde voor kleurtemperatuur, met hogere waardes doet het beeld warmer aan. (© Kshavratskaya – iStock)

Stel bij de verschillende opnames zoveel mogelijk de actuele witbalans in. Mochten de omstandigheden te wisselend zijn en is één keuze niet handig (denk bijvoorbeeld aan een binnenruimte waar spotlights het podium belichten met verschillende kleuren lampen), kies dan voor ‘daglicht’. Met RAW afbeeldingen kan je later de witbalans alsnog corrigeren. Wil je zeker weten dat de camera correct met de kleuren omgaat, dan kan je deze kalibreren. Dat is een chique woord voor het aanpassen aan de standaarden en definities. Voor de camera kan je hiervoor een grijskaart gebruiken. Nauwkeuriger zijn de kleurkaarten van bijvoorbeeld XRite of Datacolor. Van zo’n kleurenkaart maak je een foto vóór de start van je fotosessie bij de gewenste lichtomstandigheid. De bij de kaart behorende software herkent de kleurenvakjes op de foto en vergelijkt deze met de standaardkleuren. Vervolgens analyseert en corrigeert de software de kleuren van de camera en stuurt een correctie (plugin of preset) naar de software voor de nabewerking, zoals Lightroom. Bij de fotobewerking ben je dan in staat om de eventuele kleurfout van je camera te corrigeren.

De online en vrij te gebruiken app ColorPicker is een handig gereedschap om het juiste kleurnummer te kunnen vinden of op te zoeken op je beeldscherm. Tegelijk geeft de afbeelding een idee van de hoeveelheid factoren die bij de kleurweergave horen, zoals het kleurnummer, de helderheid, de verzadiging en de complementaire kleur.

Het beeldscherm

Veel beeldschermen geven zwart weer als donkergrijs, je ziet dan bijvoorbeeld minder goed of een zwart onderdeel is ‘dichtgelopen’. Via vergelijkingssites op internet kan je zoeken naar beeldschermen die geschikt zijn voor film en fotografie. Let dan ook op de grootte van het oppervlak en de resolutie (ppi = pixels per inch). Hoe hoger dat getal, hoe beter je kan inzoomen op de details. Dat geeft je meer regie bij het verbeteren van de kwaliteit en het eventueel verwijderen van storende elementen. Dit soort fotografieschermen zijn over het algemeen wel prijziger dan de beeldschermen voor huistuin- en-keuken-gebruik.

Voor de kleurruimte is de monitor standaard meestal ingesteld op sRGB of AdobeRGB. Soms biedt hij ook een grotere kleurruimte, namelijk ProPhotoRGB. Als je in de camera hebt gekozen voor de kleurruimte AdobeRGB, wordt de foto met deze kleurruimte als bron gemaakt en komt hij ook als deze standaard de computer binnen. Het computerscherm is je venster en tegelijk het instrument om de foto’s te bewerken tot een eindresultaat. De software is het gereedschap. Wat je op je beeldscherm ziet, verwacht je ook terug van de afdrukcentrale. Een kalibratie van je beeldscherm is dan ook een vereiste, simpelweg omdat de afdrukcentrale ook met de standaarden werkt. Als beide goed afgestemd zijn en met dezelfde standaarden werken, kun je erop vertrouwen ze je kleuren gelijk behandelen.

Als kleurbewuste fotograaf is het verstandig regelmatig je monitor te kalibreren, zodat hij op dezelfde standaarden is afgestemd als andere apparaten, bijvoorbeeld die van een professionele afdrukcentrale.

Voor het kalibreren is gereedschap op de markt, de colorimeter. Dit is een sensor die je over het scherm hangt en die de helderheid, contrast en de kleuren meet. Ook hier worden weer de meetwaarden van de sensor met de definities van de kleuren in de software met elkaar vergeleken en bijgesteld. Als de kalibratie is afgerond, stuurt de software een correctie naar het grafische onderdeel van je computer die ervoor zorgt dat de weergave correct is. Het is verstandig om de kalibratie regelmatig uit te voeren, bijvoorbeeld maandelijks. Want door veroudering van het scherm verandert de helderheid en de kleur van het scherm steeds in lichte mate. Bij het instellen van de colorimeter is het verstandig de handleiding van je beeldscherm bij de hand te hebben. De eerste keer dat je het apparaatje gebruikt moet je namelijk het merk, type en de soort achtergrondverlichting opgeven.

Het beeldscherm werkt veelal met achtergrondverlichting, waardoor de foto er bij jou thuis helder en fris uitziet. Maar zo ziet de afdrukcentrale waar je de foto laat printen dat meestal niet. Sommige bedrijven passen daarom standaard een correctie toe op het moment van verzenden. Te donker of te licht wordt dan eenvoudig weggefilterd. Dat gebeurt op de website waar je de foto’s aanbiedt en je op de knop ‘Verzenden’ hebt gedrukt. Wil je een foto afdrukken met juist extra kleur of low-key of high-key, dan is zo’n correctie juist niet gewenst. Bij professionele drukkers (bijv. Profotonet) kan je daarom kiezen of je wel of niet die correctie wilt toepassen. Wil je die correctie niet, dan bieden deze afdrukcentrales een profiel aan, toegelicht met instructies. Een ‘plug-in’ heet dat voor de software. Die kan je downloaden en invoeren in de betere fotobewerkingsprogramma’s. Bij het klaarzetten van de foto’s voor de drukker, kan je de foto aanpassen en nog eens bekijken met hun plug-in. Ben je tevreden, dan kan je het beeld aanbieden zonder gebruik te maken van een correctie. De extra helderheid van de achtergrondverlichting is dan ook gecompenseerd.

Afdruk en presentatie

Een RAW-versie van je foto zet je via de exportfunctie van je beeldbewerker om in een JPEG. Daarin neem je ook de ‘beeldinstellingen’ mee die je hebt gebruikt. Geef ook aan dat je de kwaliteit wilt behouden. In Lightroom ga je daarvoor als volgt te werk. Achter de optie ‘Kleurruimte’ staat een pull-downlijst, waarin je kiest voor AdobeRGB of voor de eerder besproken ‘plug-in’. Bij die laatste kies je de afdrukcentrale én voor het type papier waarop je de foto wilt laten printen. Klik daarvoor op de optie ‘Overige …’ en kies in de verschenen lijst welke je wilt gebruiken. Hoogstwaarschijnlijk tref je in deze pull-downlijst ook de opties aan voor je eigen printer. Fotobestanden worden bij de centrale omgezet naar CMYK (de drukwerkkleuren).

Wil je hogekwaliteits-JPEGs, kies dan voor een zo hoog mogelijke waarde achter Kwaliteit: om de compressie van het bestand te beperken.

Je ziet achter de keuze JPEG ook de optie Kwaliteit staan. Dat heeft te maken met de mate van compressie die wordt toegepast bij de conversie van RAW naar JPEG. Het comprimeren geeft altijd kwaliteitsverlies, dus beperk dit verlies zoveel mogelijk. Iedere keer als je een JPEG wijzigt en opnieuw opslaat wordt opnieuw ook die compressie uitgevoerd. En dat gaat ten koste van de kwaliteit, bewaar daarom altijd het origineel en voer daar nieuwe wijzigingen op uit. Dit is in vogelvlucht de rode draad doorheen de processen voor kleurbeheer. Je kan het proces doorgronden en mogelijk ook in je eigen workflow er verbeteringen in aanbrengen.   


Kleurentip

In Shoot 87 staan twee artikelen die ingaan op het creatief gebruik van kleuren in de fotografie, Tekenen met licht van Jo Haegeman en Het juiste perspectief van Kattoo Hillewaere. Beide auteurs besteden in hun artikelen aandacht aan het kleurspectrum en de kleurtemperatuur, en verklaren een aantal begrippen die met kleurmanagement te maken hebben. Een aanrader voor iedereen die nog meer over kleur wil weten.

Advertentie



Wil je beter leren fotograferen?

Neem dan een abonnement op Shoot Magazine (8x per jaar).

Shoot is hét fotografiemagazine voor en door enthousiaste fotografen. In Shoot vind je de beste tips en trucs, workshops en cursussen voor geslaagde foto’s, de knapste fotoplekjes in België, de helderste uitleg over fotografietechnieken, tests van nieuwe camera’s, lenzen en meer, plus foto’s van de beste Belgische fotografen.


1 REACTIE

  1. Beste Gerben,

    Je uitleg is helaas niet helemaal accuraat.

    – profielen zijn tabellen, geen plugins, profielen doen zelf niets. De kleurbeheer software gebruikt die tabellen om de kleuren om te rekenen van de ene kleurruimte naar de andere.

    – als je in Raw fotografeert, hebben sRGB en AdobeRGB geen functie meer (tenzij je ook een jpeg mee opneemt. Raw heeft een kleurbereik dat ongeveer overeenkomt met ProphotoRGB.
    Om de juiste kleuromzetting te bekomen gebruik je best de ColorChecker (van het vroegere XRite) omdat die Raw ondersteunt. De kaart van Datacolor werkt met AdobeRGB en benut bijgevolg niet het volledige kleurbereik van je Raw.

    – ProphotoRGB wordt gebruikt als correctieruimte (vb in Lightroom) omdat er dan geen kleurverlies (detailverlies) optreedt. Corrigeren in sRGB en AdobeRGB zorgt steeds voor kleurverlies.

    – ik ken geen beeldscherm dat Prophoto RGB kan weergeven, hooguit AdobeRGB of P3 (ongeveer AdobeRGB)

    – aanleveren in AdobeRGB of Prophoto RGB is een slecht idee, tenzij het labo het expliciet toestaat. Als je zelf afdrukt hoef je die omzetting niet te doen, de printersoftware zorgt dan automatisch voor de juiste omzetting, op voorwaarde dat je een profiel hebt dat overeenkomt met het papier waarop je afdrukt.
    Om kleurproblemen te vermijden kan je dus best een kopie van je beeld in sRGB omzetten en zo naar het labo sturen.

    – een en ander kan je nalezen in deze cursus: https://www.menccolor.be/assets/over_kleur.pdf
    die vrij beschikbaar is en die (mits bronvermelding) vrij mag gebruikt worden.

    – ik ben ook altijd bereid om toelichting te geven aan wie erom vraagt, hetzij in een school, of in een fotoclub, of via een webinar. Ik werk niet meer commercieel, maar stel graag mijn kennis en ervaring ter beschikking.

    Met vriendelijke groet,

    Marc Cielen (menccolor.be)

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Vul alstublieft uw commentaar in!
Vul hier uw naam in