Foto Jonathan Talbert, Unsplash

In dit artikel geef ik een overzicht van de verschillende takken in de fotografie waarbij een tilt-shift lens een meerwaarde kan zijn. En waar mogelijk geef ik alternatieven om hetzelfde te doen zonder tilt-shift.

Je kan de tilt-shiftlens beschouwen als het compacte moderne antwoord op de grote, zware klassieke technische camera. Die verschilt van een gewone camera door de mogelijkheid om de lens te kantelen en/of te verschuiven ten opzichte van vlak van de sensor. Dat geeft een aantal mogelijkheden die je met een gewoon objectief op een gewone camera niet hebt. Die kantel- en verschuiffunctie is te vertalen naar tilt en shift. Dit is precies hetzelfde als bij een tilt-shiftobjectief, alleen is die functionaliteit hier in de lens zelf ingebouwd in plaats van in een grote camera.

Doordat de interne optica en het kantel- en schuifmechanisme van het objectief zo complex zijn, is er geen autofocus mogelijk. (Hoewel, er zijn geruchten dat Canon volgend jaar een eerste tilt-shiftobjectief met automatische focus gaat introduceren, red.) Ook de automatische lichtmeting werkt niet naar behoren als de lens gekanteld of gedraaid staat. Dat maakt dat je met zo’n lens niet snel kan werken en dus is hij niet geschikt voor alle vormen van fotografie. Maar de extra mogelijkheden die je ermee krijgt zijn wel heel interessant.

Shift en tilt

De shift-functie is het verschuiven van de lens binnen een grote beeldcirkel. Bij een gewoon objectief is de beeldcirkel net groot genoeg om de sensor te bedekken. Bij een tilt-shift is die cirkel een heel stuk groter. Zonder verschuiven gebruik je het midden van de cirkel, hetgeen een bijzonder mooi scherp beeld geeft over heel de lijn omdat je de randen niet gebruikt. Die zijn optisch minder goed dan het midden.

Dat is mooi meegenomen, maar niet de bedoeling van die grotere beeldcirkel. De functionaliteit zit hem in het kunnen verschuiven van de lens ten opzichte van dat vlak naar boven en naar onder, en naar links en rechts als je de lens negentig graden draait. Welke mogelijkheden dat opent leg ik zo dadelijk uit. De tilt-functie is het kantelen van de lens.

Doordat de optische as niet meer loodrecht op het beeldvlak staat, kan je de stand van het scherptevlak aanpassen. De mogelijke toepassingen hiervan zijn heel interessant. Ook hierover zo dadelijk meer.

Perspectiefvervorming

Architectuur- en interieurfotografie zijn de vakgebieden waarbij een tilt-shiftlens het best tot zijn recht komt. Architecten ontwerpen gebouwen met rechte lijnen en die willen ze op foto ook zo zien. Verticale lijnen kan je maar op één manier recht fotograferen en dat is door de sensor perfect evenwijdig te zetten met het gebouw. Van zodra je de camera en dus de sensor moet kantelen om een gebouw volledig in beeld te krijgen, heb je te maken perspectiefvervorming. Door naar boven te kantelen lopen de verticale lijnen naar elkaar toe.

Maak gebruik van alle hulpmiddelen die je camera te bieden heeft.

Maar met je fototoestel loodrecht op het onderwerp krijg je niet altijd het hele gebouw in beeld. Dan komt de shift functie goed van pas. Door de lens naar boven te schuiven, bedekt de sensor een hoger deel van de beeldcirkel. Dat komt op hetzelfde neer alsof je een ladder bij je hebt waardoor je een heel stuk hoger kan staan zonder de camera te kantelen.

Met zo’n ladder op stap gaan is natuurlijk lastiger dan een lens die je kan verschuiven en je hetzelfde effect geeft. Dus eenvoudig gesteld kan je met deze lens een hoger gelegen deel van je onderwerp fotograferen zonder je camera fysiek te verplaatsen naar een hoger punt.

Gebruik alle mogelijke hulpmiddelen om je sensor zo vlak en zo recht mogelijk te hebben. Met een moderne camera heb je een electronische waterpas en hulplijnen die goed hun werk doen. Door het ingewikkeld mechanisme werkt de automatische scherpstelling bij een tilt-shiftlens niet. Daarom maak ik graag gebruik van focuspeaking. Rode lijnen tonen wat scherp is. En ik maak bovendien gebruik van de scherpstelloep. Wat in het begin een hele klus lijkt, wordt met al die hulpmiddelen toch veel eenvoudiger met wat oefeningen en geduld.

Alternatief? Maak je maar sporadisch architectuurfoto’s en is je klant niet zo veeleisend over de exactheid van de weergave, dan kan je het vertekend perspectief softwarematig oplossen. Zowel Photoshop als Lightroom hebben die functie en dat werkt verbluffend goed in veel gevallen. Hou er wel rekening mee dat je bij zo’n correctie een groot deel van je beeld verliest; fotografeer dus ruim genoeg rondom rond het gebouw. Je krijgt ook een vermindering van beeldkwaliteit. Pixels moeten herberekend worden en dat gaat ten koste van de scherpte.

Bovendien verandert met die correctie de verhouding. Een gebouw lijkt hierdoor breder dan het in werkelijkheid was. Om dat op te vangen heb je de mogelijkheid om de verhouding aan te passen zodat je het kan bijsturen. Alleen heb je niet altijd dat gebouw als referentie voor je en moet je soms raden naar de juiste verhouding.

Opname met een breedhoek waarbij de camera naar boven gekanteld werd om het hele gebouw in beeld te hebben. Nadien volgde een perspectiefcorrectie in Lightroom.
Het resultaat na bijsnijden is behoorlijk, maar soms voel je dat er iets niet klopt zonder er de vinger op te kunnen leggen.
Opname gemaakt met tilt-shiftlens levert je een kwaliteit die je softwarematig niet kan evenaren.

Panorama

Een bijkomend voordeel van het verschuiven van de lens is dat je een gebouw kan fotograferen in meerdere opnames zonder je fototoestel te verplaatsen. Je verschuift de lens van onder naar boven of van links naar rechts als je het objectief negentig graden draait. Doordat je fototoestel bij de opnames steeds evenwijdig blijft met je onderwerp krijg je geen parallaxfouten. Zo maak je perfecte hoge resolutie panoramabeelden waarbij alle delen van de foto even scherp zijn. Met een gewone lens zijn de randen minder scherp dan het midden waardoor je delen hebt van mindere kwaliteit. Ook bij interieurfotografie komt dat soms zeer goed van pas.

Alternatief ? De mogelijkheid om perfecte panoramafoto’s te maken met de shift-functie van een tilt-shiftlens is mooi meegenomen, maar daar koop je hem niet voor. Een panorama-statiefkop is speciaal voor dit doel ontworpen, en bovendien een stuk goedkoper en eenvoudiger in gebruik dan een tilt-shiftlens. Zo’n kop laat je toe om de camera voorwaarts, achterwaarts en zijwaarts te verschuiven, zodat je ook hiermee perfecte panoramafoto’s kan maken.

Spiegels fotograferen

Doe je veel interieurfotografie, dan weet je de shift-functie om reflecties in spiegels te vermijden vast te appreciëren. Door de lens zijwaarts te verschuiven fotografeer je niet wat in het midden van je beeldcirkel valt, maar ernaast. Zo kan je naast je fotograferen zonder de camera zelf te verzetten waardoor die buiten beeld blijft. Diezelfde functie kan van pas komen als je niet recht voor je onderwerp kan staan om het te fotograferen.

Alternatief ? Goede Photoshop-skills en veel goesting om in elke badkamer jezelf weg te werken.

Scherpte in de natuur

De mogelijkheid om perfecte panoramafoto’s te maken komt ook goed van pas in de natuurfotografie. Maar er is nog een andere reden waarom deze lens in deze tak van de fotografie veel wordt gebruikt en dat heeft alles te maken met de tilt-functie. Bij tilt kantelt de lens ten opzichte van de beeldsensor, en dat kantelen heeft invloed op de scherptediepte.

Normaal staat het scherptevlak van de lens evenwijdig aan de sensor. Je stelt scherp op een bepaald punt en alles in het vlak dat parallel op de sensor staat is scherp. Hoeveel voor en achter dat vlak nog aanvaardbaar scherp is, hangt af van het diafragma, het brandpuntsafstand en de afstand van de camera tegenover het onderwerp. Sta je ver van je onderwerp en gebruik je hiervoor een breedhoeklens met een klein diafragma, dan zal doorgaans alles in de foto scherp zijn. Wil je echter diepte geven aan je beeld door iets op de voorgrond te plaatsen en wil je zowel je onderwerp dicht bij de lens als de achtergrond scherp hebben, dan wordt het al lastiger. Met de kleinst mogelijke lensopening zou dat in principe moeten lukken, maar in de praktijk is dat anders. De meeste lenzen presteren het best rond de f8 en f11 en geven onscherpe foto’s bij de kleinste opening.

Door de lens naar beneden te kantelen verleg je het scherptevlak, zodat je van voor tot achter alles scherp in beeld kan hebben. Door te kantelen lijkt het alsof je je camera meer van boven naar beneden richt. Het is een beetje zoals een landschap vanuit een vliegtuig fotograferen, maar dan vanop de grond.

Alternatief ? Heb je geen tilt-shiftlens, dan kan je met focusstaking evengoed beelden maken die van voor tot achter helemaal scherp zijn. Je maakt meerdere foto’s waarbij je je scherpstelpunt steeds verlegt en brengt die foto’s met software samen. Dat is omslachtiger dan een scherpe foto maken in één beeld maar het werkt wel.

In plaats van alles scherp in beeld te hebben kan je ook net de scherptediepte zeer klein maken. Door te shift-functie van een tilt-shift creatief te gebruiken, kan je heel selectief scherpstellen om je onderwerp beter onder de aandacht te brengen. Dezelfde techniek kan je ook inzetten voor het miniatuureffect, dat ondertussen iedereen wel kent. Door vanop een zekere hoogte en afstand te spelen met een kleine scherptediepte lijkt het alsof je speelgoed fotografeert met een telelens.

Alternatief? Het effect kan je eigenlijk probleemloos in postproductie nabootsen. Het is een leuk neveneffect van de tilt-functie van een tilt-shiftlens, maar die is er eigenlijk niet voor gemaakt.

Tilt-shift bij productfotografie

Als je kleine voorwerpen in studio fotografeert, dan zit je zo dicht op je onderwerp dat het moeilijk is om alles scherp in beeld te krijgen. Ook hier komt de tilt-functie met een gepast antwoord. Door het verschuiven van het scherptevlak kan je niet alleen de scherptediepte vergroten zodat je een foto krijgt die van voor tot achter helemaal scherp is, maar je kan dat vlak ook verleggen. De zone waar je scherptediepte valt is normaal gezien evenwijdig aan je sensor en loopt van links naar rechts. Die zone kan je door te kantelen precies leggen waar jij dat wilt. Je kan ze laten samenvallen met een welbepaald vlak in je onderwerp, zodat het helemaal scherp in beeld komt.

Door het scherptevlak zo te verleggen dat het diagonaal loopt met dezelfde richting als je onderwerp, krijg je een foto waarbij je onderwerp scherp in beeld komt én de achtergrond een mooie onscherpte heeft omdat je nog steeds op de grootste opening fotografeert.

De mogelijkheid van de tilt-shiftlens om het scherpstelvlak zelf te kiezen biedt meer aantrekkelijke toepassingen. Wil je bijvoorbeeld twee voorwerpen die niet op dezelfde afstand staan, allebei scherp in beeld hebben terwijl de rest onscherp is? Dan kan dat door het scherpstelvlak te lijnen met de twee onderwerpen.

Alternatief? Ook hier kan je weer prima uit de voeten met focusstacking. Maak twee aparte foto’s en voeg ze nadien samen. Dat is wat meer werk dan in opname zelf, maar als je het niet regelmatig nodig hebt is dit een prima manier om hetzelfde effect te bekomen.

Een productfoto van dichtbij genomen waar alles scherp is kan je ook met focusstacking bekomen. Dat is een prima alternatief als je geen tilt-shift lens hebt.

Portretfotografie

De effecten van het verleggen van het scherptevlak in combinatie met een kleine scherptediepte zie je ook in portretfotografie meer en meer opduiken. Door de scherpte precies daar te leggen waar jij het wilt en de rest onscherp te houden, kan je de kijker nog meer leiden naar de essentie van je portret. Dat zijn in dit geval de ogen.

Bij portretten kun je een tilt-shiftobjectief inzetten voor een perfecte nadruk op de ogen.

Alternatief? Ook hier kan je min of meer hetzelfde effect bekomen met postproductie. Uiteraard gaat dat altijd gepaard met een kwaliteitsverlies, omdat je de pixels gaat manipuleren. Maar als je foto niet voor een grote print bedoeld is die hoge eisen stelt aan de kwaliteit, dan heb je hiervoor geen dure tilt-shiftlens nodig.

Het scherpstelvlak is diagonaal gedraaid zodat de hoofden van de pop en van het beeld scherp zijn terwijl ze niet op dezelfde afstand van de camera staan.

Conclusie

Een tilt-shiftlens is duur in aankoop, heeft een behoorlijke leercurve en werkt traag. Toch is het bij bepaalde vormen van fotografie onmisbaar als je je in je vak wilt specialiseren. De mogelijkheid om zowel de scherptediepte als het perspectief van de foto te beïnvloeden opent hele interessante toepassingen. Sommige effecten kan je ook met andere methodes bekomen, maar zeker niet allemaal en meestal een mindere kwaliteit.

Wil je goed zijn in je vak, dan is een tilt-shiftobjectief een noodzaak. Heb je er maar nu en dan één nodig, dan vind je voor de meeste toepassingen gelukkig alternatieven die voldoende tot zeer goede resultaten geven.

Dit artikel is geschreven door reportagefotografe Kattoo Hillewaere. Bekijk haar werk op haar website.

Advertentie



Wil je beter leren fotograferen?

Neem dan een abonnement op Shoot Magazine (8x per jaar).

Shoot is hét fotografiemagazine voor en door enthousiaste fotografen. In Shoot vind je de beste tips en trucs, workshops en cursussen voor geslaagde foto’s, de knapste fotoplekjes in België, de helderste uitleg over fotografietechnieken, tests van nieuwe camera’s, lenzen en meer, plus foto’s van de beste Belgische fotografen.


LAAT EEN REACTIE ACHTER

Vul alstublieft uw commentaar in!
Vul hier uw naam in