Als het in de winter sneeuwt in België lokt dat vele fotografen naar buiten. Want sneeuw maakt alles anders, magisch zelfs. Er zijn ook plekken in de wereld waar die magie altijd aanwezig is. Kom je mee buiten spelen?

“Ik voel me zo gelukkig in de eerste sneeuw” zingt Jan De Wilde. Die prachtige neerslag heeft een uniek effect op ons allemaal. Fotograferen in deze wondere omstandigheden is geweldig leuk. Het levert unieke beelden op, maar kan ook bijzonder uitdagend zijn. Het vraagt zijn eigen aanpak.

Je kan wachten op die paar dagen sneeuw in België om in je eigen stad of buurtpark te fotograferen of je trekt er op uit naar een sneeuwzekere plek. Dat laatste vraagt natuurlijk meer voorbereiding en ervaring, maar zal je fotografie ook naar ongekende hoogten brengen. Kledij, voorbereiding en materiaal zijn de hoofdelementen voor een geslaagde fotografiesessie in de winter.

Bescherm de fotograaf!

Jijzelf bent de belangrijkste factor in het maken van knappe foto’s. In extreme weersomstandigheden is het dus zaak om jezelf tegen de elementen te beschermen. Als je staat te klappertanden, je vingers van je handen af vriezen, uitgehongerd bent en verdwaald in het bos, heb je geen geduld of energie om die once-in-a-lifetime foto te nemen. Je lichaam en geest schreeuwen om warm, droog en veilig te zitten en die foto kan de boom in.

Dat is jammer en allemaal te voorkomen. Want: “there’s no such thing as bad weather, only bad clothing”. Je dient jezelf te beschermen tegen temperatuur, vocht en wind. Dus warm en droog blijven, rekening houdende met je eigen mate van beweging, je interne koudeweerstand en je energieniveau.

In de winter begint alles met het laagjessysteem. Dit houdt in dat je verschillende lagen van kledij over elkaar heen draagt en aan- of uitdoet wat nodig is. Al die lagen hebben hun specifieke nut. Je begint bij een baselayer, een ondergoedlaagje dat je zweet wegneemt van je huid zodat je droog blijft. Er is keuze tussen natuurlijke materialen zoals merinowol (stinkt niet bij zweten, is prijziger en kan prikkelend aanvoelen) en synthetisch (goedkoper, maar kan sterk ruiken). Hoe dikker, hoe warmer.

Daar bovenop komt een dun tweede laagje, middengewicht of licht ademend. Dit zorgt voor een eerste isolatielaag tegen wind en kou en helpt nog het zweet naar buiten te brengen. Een microfleece wordt hiervoor veel gebruikt. Vermijd katoen, want dat wordt snel nat, droogt niet en is oncomfortabel. Als je actief bent en het is buiten droog en beperkt koud, dan heb je meestal voldoende aan deze twee lagen.

Winternachten combineren mooi met warme kleuren van binnenshuis. De maancorona is een gevolg van de ijskristallen in de lucht. (f/8, 1/100, ISO 800, 55 mm, panorama van 4 opnames uit de hand)

Als de buitentemperatuur al wat kouder is of je zelf stil staat (bij fotografie dus) doe je een extra isolatielaag aan. Voor deze derde laag kan je een dikkere fleece of een donsjas gebruiken. Komt er neerslag of hevige wind bij, dan draag je de vierde laag, de hardshell. Deze jas is winddicht, waterdicht en ademend. Goretex is het bekendste materiaal, maar er zijn ook andere merken. Een kap is natuurlijk noodzakelijk.
Je benen hebben meestal voldoende aan één tot drie lagen: de basislaag, een semi-winddichte stevige broek en een optionele overbroek tegen neerslag en hevige wind. Draag nooit jeans, die zijn zwaar en drogen traag.

Over naar je uitstekende lichaamsdelen. Voor de grappenmakers onder jullie: handen, voeten en hoofd dus … Schoenen gaan afhankelijk van de condities van enkelhoge waterdichte stapschoenen tot kuithoge snowboots met schapenvacht. Een paar lichte onderkousen en een dikker paar bovenkousen zijn ideaal voor zowel warmte als het voorkomen van blaren vanwege wrijving. Omdat je schoenen in de winter waarschijnlijk het snelst nat worden, is het belangrijk voor kwaliteit te kiezen en deze goed te onderhouden.

Het is een mythe dat je de meeste lichaamswarmte via je hoofd verliest, maar het is nog wel altijd zo’n tien procent. Vooral neus en oren vragen bescherming als je in de winter gaat fotograferen. Ook hier is de keuze afhankelijk van de omstandigheden: een licht ‘potske’ tot een echte ‘Russische flapmuts’ in combinatie met de kap van je jas. Probeer eens een buff in plaats van een sjaal, die is lichter en makkelijker in gebruik.

De grote uitdaging voor fotografen zijn de handschoenen. Je kan een dun paar onderhandschoenen (bijvoorbeeld van merinowol) dragen met daarboven dikke handschoenen of nog warmere wanten. Ikzelf prefereer de laatste optie en heb geleerd om zelfs met dikke wanten mijn camera te bedienen. Indien nodig, trek ik kort mijn bovenhandschoenen uit. Er bestaan ook fotografenhandschoenen waar je de vingertoppen van duim en wijsvinger kan ‘opendoen’ en zo makkelijk aan je knoppen kan.

Onderschat in de winter de factor wind niet, zeker in combinatie met vochtigheid. Als het -5°C is zonder wind en in de zon, is dat heel aangenaam. Dezelfde temperatuur in een sneeuwstorm voelt echter aan als -30°C en is ronduit gevaarlijk!

Kledij in lagen is het basisprincipe. Bij hondensleetrekkings sta je zelf meestal stil, dus 3 tot 4 lagen met muts en handschoenen is bij -15° C wenselijk. (f/11, 0,3, ISO 100, 90 mm met polafilter)

Bereid je voor

Naast de kledij is kennis en voorbereiding primordiaal voor een geslaagde foto-uitstap. Een wandeling van een uurtje in het park om de hoek vraagt logischerwijs minder voorbereiding dan een hike van zes dagen door een verlaten natuurgebied boven de Noordpoolcirkel. Je verdiepen in de specifieke techniek van de activiteit, opleidingen volgen, ervaring opdoen en daarmee risico’s kunnen inschatten is dan nodig.

Aangename winterse omstandigheden kunnen zeer snel omslaan naar levensbedreigend slecht weer. Begin dus met het checken van het weer, al gaat het maar om een namiddag in de Ardennen. Apps als buienradar, clear outside, the weather channel en dergelijke zijn gratis of hun lage kost waard.

Oriëntatie is de tweede factor. Loop in de winter niet zomaar het bos in of de berg op. Volg een uitgestippelde route met een vooraf bepaalde timing. Bij risicovollere uitstappen is het goed om iemand van het thuisfront je route en timing te laten weten. Inclusief een deadline wanneer hulpdiensten dienen te worden ­gecontacteerd.

Als laatste onderdeel is extra materiaal belangrijk. Het wordt in de winter vroeg donker, dus is een zaklamp onontbeerlijk. En neen, niet die van je gsm want gegarandeerd is de batterij net leeg … Een waterdichte rugzak zorgt voor je fotomateriaal. Hopelijk past daar een thermos met je favoriete warme drank in en wat lekkere snacks. Je verbrandt immers heel veel calorieën om warm te blijven. Heb je snel last van koude voeten of handen, neem dan wat heatpacks mee. Dit zijn kleine zakjes die een paar uur warmte afgeven en je in je schoenen of handschoenen kan steken of op je lichaam kan dragen. Ben je langer onderweg in de sneeuw, neem dan een donkere zonnebril mee tegen sneeuwblindheid.

winter
Je hoeft niet altijd zelf in de sneeuw te zitten om in winterse omstandigheden te fotograferen. Hier op 2265m hoogte was het eind september ’s nachts net boven het vriespunt en dat moet je toch ook trotseren als je avond-, nacht- en ochtendlicht foto’s wil nemen. (f/8, 0,8, ISO 800, 20 mm)

Kan mijn camera daar tegen?

Zo lang het droog blijft is dat meestal geen probleem. De meeste moderne camera’s werken ook bij temperaturen diep onder het vriespunt perfect. De motorische elementen van de lenzen noch de elektronica of de werking van de memory cards zal snel problemen geven. Fabrikanten geven hun eigen limieten aan in de gebruikershandleiding. Ik heb bij droog weer nog nooit problemen gehad, zelfs niet bij -30°C.

Anders is het als het vochtig wordt. En dat kan helaas heel snel gebeuren. Afhankelijk van het merk en type hebben je camera en objectieven een bepaalde weerbestendigheid. Geen enkele dslr of systeemcamera is echter perfect waterdicht. Enkel Gopro en concurrenten zijn dat. Zelfs ochtendnevel, dauw of mist kan al voor problemen zorgen. Dat kruipt in je camera, waar het vervolgens bevriest. Dat kan de elektronica ontregelen of, zoals ik onlangs meemaakte, het moederbord waterschade bezorgen. Met dure herstelkosten tot gevolg.

winter
Hard licht op droge heldere dagen of op grote hoogte (hier 3842m) creëert een andere sfeer. Avontuur- en actiefotografie kan hier wel bij varen. (f/8, 1/30, ISO 800, 67 mm)

Ik vind mist en nevel gevaarlijker dan mooie dikke sneeuwvlokken, want die dringen minder snel door in je camera. En je kan je camera er perfect tegen beschermen met een regenhoes of neopreenhoes. Die laatste doe ik trouwens altijd om m’n camera, zodra ik in winterse omstandigheden ga fotograferen. Afhankelijk van hoe vochtig het is, draag ik mijn camera buiten mijn jas of eronder.

Condensatie is het gevolg van snelle temperatuurswisseling; als je van de koude buitenlucht binnenstapt in een warme hut met open haard bijvoorbeeld. Hoe groter het temperatuurverschil, hoe meer last je hebt van condensatie en daarmee kans op schade. Indien mogelijk breng je je camera stapsgewijs naar binnen; leg hem bijvoorbeeld eerst een uurtje in de hal. Een ander trucje is de camera buiten in een ziplockzak te steken, eventueel met een silicazakje erbij, en hem dan naar binnen te brengen. Leg je camera nooit dichtbij een warmtebron om sneller op te warmen. Let ook op je adem. De lens kan condenseren of zelfs een vrieslaagje krijgen als je er op ademt.

Probeer in open lucht zo weinig handelingen met de camera te doen. Het wisselen van lenzen is een risico. Als de lens of camera in de sneeuw of een plas valt, kunnen de elektronische componenten nat worden en foutmeldingen geven. In koude omstandigheden is dat nooit op te lossen. Ik liet ooit ’s ochtends mijn gsm in de sneeuw vallen, omdat ik hem op de afstandsbediening van een drone wou steken. De telefoon heeft vervolgens een hele dag dienst geweigerd, zelfs na pogingen met heat packs en mijn lichaamswarmte om hem droog te krijgen.

Het spreekt voor zich dat objectieven wisselen in een sneeuwstorm of tijdens andere moeilijke omstandigheden niet mogelijk is. Kies dus op voorhand welke lens je die dag wil gebruiken. Objectieven bewaar je best ook in een apart (warm) hoesje. Zorg ook dat de sensor proper is. Controleer goed in bijvoorbeeld Lightroom of er sensorvlekken zichtbaar zijn: in mist en sneeuw vallen die nóg meer op.

De top van de Mont Blanc in een hevige wind met flink wat stuifsneeuw. Lenzen wisselen is hier geen optie, dus maak lang op voorhand de juiste keuze. (f/11, 5, ISO 100, 17 mm met 6-stop grijsfilter en 2-stop grijsverloop)

Nog even een misverstand uit de wereld helpen: batterijen gaan niet sneller leeg in de kou. Eerder werken ze minder effectief, omdat hun energie-uitwisseling trager werkt en minder krachtig is. Ze zijn dus wel minder lang bruikbaar. Een reservebatterij is dus een must. En die warm houden (in een zakje met een heatpack of tegen je lichaam) ook. De zogezegde ‘lege’ batterij kan je dus terug bruikbaar maken door op te warmen. Steek batterijen ook niet meteen van de kou in de oplader, dat verschil is te groot; laat ze eerst op kamertemperatuur komen.

Weer en licht in de winter

Het weer kan in de winter alle kanten op. Droog, helder en zonnig over trage grijze wolken met zacht vallende sneeuw tot complete regen- en sneeuwstormen. Het weer en het daarmee gepaard gaande licht bepalen grotendeels je foto. Bij een groot maar dun wolkendek geniet je van zacht licht, dat feeërieke taferelen tevoorschijn kan brengen. Is het echter een heldere dag, dan kan je in de winter en zeker op hoogte heel hard licht hebben. Ook zijn er weinig atmosferische partikels zodat je dus heel heldere scherpe beelden kan maken. Een polarisatiefilter helpt om die luchten nog mooier te krijgen. Op een druilerige grijze regendag met onaangenaam licht blijf je binnen. Drink een chocomelk met rum en kijk wat je binnen kan fotograferen.

Eén druppel op je lens kan je misschien nog wegwerken door met een groot diafragma te werken of in postproductie, maar dit is onbegonnen werk. Weet wanneer het geen zin heeft en berg je camera op. (f/8, 30, ISO 400, 16 mm met 6-stop grijsfilter)

Het blauwe en het gouden uurtje zijn anders in de winter. De aarde heeft immers een andere hoek ten opzichte van de zon. Dat geeft niet alleen een langere periode van beide momenten (in het hoge noorden duurt het zelfs nog langer, tot een hele dag), maar geeft ook ander kleur. Zeker bij droog helder weer valt dat op, omdat er minder vocht en stof in de lucht aanwezig is. Apps zoals PhotoPills en the Photographers Ephemeris zijn superhandig om de voorbereiding te starten. Kies grote lensopeningen (bijvoorbeeld f/1.8) en lange sluitertijden om voldoende licht binnen te krijgen.

Heb aandacht voor je witbalans. Er is door sneeuw of mist over het algemeen veel wit in de foto aanwezig, waardoor de witbalans zeer bepalend wordt voor de sfeer. Als je in RAW fotografeert (wat ik aanraad), heb je de mogelijkheid om die achteraf nog aan te passen. Idealiter zet je ze eerst correct en pas je nadien presets of color grading toe. “Don’t shoot what it looks like, shoot what it feels like”, zei fotograaf David Alan Harvey. Instagram barst van de verschillende tonaliteiten in winterse omstandigheden. Je bepaalt dus zelf hoe je het aanpakt en wat je finale resultaat is. Wees er wel bewust van dat ook een kleine aanpassing een groot effect heeft.

Wil je het iets makkelijker, fotografeer dan in zwart-wit. Ik stel een automatische witbalans in tijdens de opname en bepaal tijdens de bewerking in Lightroom de sfeer die past bij het gevoel dat ik wil overbrengen.

Sneeuw en mist zorgen voor problemen in de meetsystemen van een camera. Je lichtmeter is geprogrammeerd om 18% grijs te meten en sneeuw is een pak witter dan dat. Hij zal dus onderbelichten. Je dient zelf met gemiddeld 2 stops te overbelichten. Anders krijg je grijze sneeuw. Check dus je histogram!

winter
Landschappen kunnen soms weinig contrast hebben. Als je dan geen duidelijk scherpstelpunt hebt zoals deze blokhut zal je manueel moeten scherpstellen. (f/8, 1/30, ISO 800, 67 mm)

Scherpstellen kan een probleem zijn als er te weinig contrast is in een landschap met sneeuw en mist. Zoek het beste contrast en stel daarop scherp of doe het manueel. Fotografeer je in de vallende sneeuw, dan heb je twee problemen. Enerzijds bestaat het risico op druppels op de lens. Je zonnekap of een kuisdoekje lost dat op. Of je kiest een groter diafragma zodat je weinig scherptediepte hebt en de druppel in de onscherpte verdwijnt. Anderzijds kan het zijn dat de autofocus niet op het onderwerp maar op de sneeuwvlokken focust. Eye-focus of face-focus kan helpen bij portretten, of even herkadreren, maar soms moet je op handmatige focus overstappen. Tip: verleng de sluitertijd. Sneeuwvlokken worden dan dramatischer en voorbijdrijvende wolken onheilspellender.

winter
Sneeuwvlokken kunnen je automatische focus verstoren. Facefocus of manuele focus zijn oplossingen, net als even bewegen of herkadreren. (f/8, 1/20, ISO 400, 100 mm)

Onderwerpen in de winter

Naast mooi licht heb je natuurlijk ook aansprekende onderwerpen nodig. Alles wat je graag fotografeert is in de winter mogelijk. Sneeuw is magie en het maakt alles net iets anders.

Het meest voor de hand liggend is landschapsfotografie. Iedereen zou direct willen instappen en verdwijnen in een winter wonderland met zijn open weidsheid en pure sereniteit. Daarbij past een dramatische lucht met sterk aanwezige wolken – of juist een heldere, blauwe hemel inclusief zon en lensflare.

Ook een stad wordt door sneeuw helemaal omgetoverd tot een andere wereld. Stadslandschappen, architectuur en straatfotografie lenen zich dus ook uitstekend voor winteruitjes. Zeker in het blauwe uurtje is de stad een wondermooi speelterrein als de verlichting aangaat en je daar sterren van kan maken. Gebruik een klein diafragma als f/16 voor duidelijkere stralen. Het aantal stralen hangt af van het aantal lamellen van het diafragma.

Sneeuw nodigt uit tot spelen en actie. Dat levert authentieke foto’s op en warme herinneringen. (f/11, 15, ISO 100, 180 mm met polafilter)

Ook actie, avontuur, sport en spel zijn geweldige winteronderwerpen. De gezonde lucht roept vele avonturiers en sportievelingen naar buiten. Een winterlandschap kent zijn eigen sporten. Van je eigen skitrip of een uitstapje met slee en kinderen tot avontuurlijke tochten in de bergen met sneeuwraketten of ijswatervalklimmen, er is ontzettend veel te beleven. Ben je er niet enkel als fotograaf maar ook als actieve deelnemer, dan moet je daar bewust mee omgaan. Een foto is minder belangrijk dan zonder incidenten het avontuur voltooien. Ik heb al dikwijls een mooi beeld niet gemaakt, omdat mijn leven of dat van een groepslid letterlijk aan een draad hing.

Een zacht winterlicht leent zich uitstekend voor buitenportretten. Kleed je modellen in typische winteroutfits en probeer de frisheid te vatten die zo eigen is aan een mooie winterdag. Het is extra mooi als er herkenbaar winterse elementen in het gezicht aanwezig zijn (witte wimpers, blozende kaakjes, …)

In zacht buitenlicht kan je sfeervolle portretten maken. Voeg een extra winterse toets toe met kledij, blozende kaakjes en rijm op de wimpers. (f/11, 0,8, ISO 200, 58 mm)

Ben je een wildlifefotograaf, dan heb je dit seizoen ongetwijfeld al uitgebreid verkend. Dieren komen in een winters landschap nog beter uit. Sommige zijn mooier door hun winterpels en door hun zoektocht naar voedsel zijn ze sneller te vinden. Hun sporen in de sneeuw zijn zelfs voor beginners makkelijk te volgen.

Zelfs abstracte en experimentele fotografie kan perfect in de winter. Composities in high-key, minimalistische fotografie of juist experimenten met sluitertijden, zoomen en beweging. Trek er dus vooral opuit en probeer verschillende technieken. Zo word ook jij gelukkig in die eerste sneeuw!

Experimenteer met sluitertijden, zoomen en beweging. (f/11, 1,6, ISO 200, 17mm)

Jo Haegeman is oorspronkelijk opgeleid als groepsdynamicus en docent. Later is hij fotografie gaan studeren. Het buitenleven, avontuur, de bergen, reizen en mensen ontmoeten zijn altijd een groot deel van zijn leven geweest. Nu combineert hij al zijn vaardigheden om inhoud en verhalen te maken.

Actiefoto’s hoeven niet altijd te knallen. Je kan door in zwart-wit te werken en je compositie anders te maken hier zowel rust als avontuur in laten doorschemeren. (f/11, 15, ISO 100, 180 mm met polafilter)
Advertentie



Wil je beter leren fotograferen?

Neem dan een abonnement op Shoot Magazine (8x per jaar).

Shoot is hét fotografiemagazine voor en door enthousiaste fotografen. In Shoot vind je de beste tips en trucs, workshops en cursussen voor geslaagde foto’s, de knapste fotoplekjes in België, de helderste uitleg over fotografietechnieken, tests van nieuwe camera’s, lenzen en meer, plus foto’s van de beste Belgische fotografen.


LAAT EEN REACTIE ACHTER

Vul alstublieft uw commentaar in!
Vul hier uw naam in