In Photoshop kan je de effecten van sommige filters simuleren. Toch verdienen filters nog steeds een plaatsje in je fototas.

Optische filters zijn relatief duur, breekbaar en dus per definitie onhandig om mee rond te zeulen. In Photoshop kan je de effecten van sommige filters simuleren. Toch verdienen filters nog steeds een plaatsje in je fototas.

Je kunt een optisch filter gemakshalve omschrijven als een stukje glas dat vooraan op een objectief bevestigd wordt. Meestal gebeurt dat door middel van een schroefdraad, maar er bestaan ook insteeksystemen.

De juiste maat
Objectieven zijn er in verschillende groottes, waarbij de professionele, lichtsterke objectieven logischerwijze een grotere diameter hebben dan hun minder lichtsterke varianten. Het is dus van belang om de juiste ‘filtermaat’ te weten te komen. Die kan variëren tussen 25 en 86 mm. Op veel objectieven staat de filtermaat meestal ergens in de buurt van de voorste lens weergegeven. Meestal kun je die diameter ook op de achterzijde van de lensdop van het objectief terugvinden.

Heb je objectieven met verschillende filtermaten, dan hoef je niet voor elk objectief een aparte filter aan te schaffen. Koop een filter dat past op het objectief met de grootste diameter en gebruik vervolgens een filteradapter om de filter ook op de kleinere diameters te gebruiken.

Filters bestaan niet alleen in verschillende formaten, maar vooral in verschillende soorten. Om te beginnen heb je filters die speciale effecten creëren. Sterretjes, soft focus, caleidoscoop, infrarood, mist, sepia… zowat alle denkbare fotografische trucjes kunnen met dergelijke filters in beeld gebracht worden. In het analoge tijdperk waren dergelijke effectfilters zeer gewild, maar met de komst van Photoshop is hun nut drastisch verminderd.

Ultraviolet
UV-filters zijn een ander verhaal. Deze filters worden verondersteld om te beletten dat onzichtbare ultravioletstraling de lens binnendringt. In de praktijk stellen we echter vast dat een UV-filter weinig of niets aan een foto verandert, omdat de meeste objectieven namelijk al van UV-coatings voorzien zijn. Sommige professionele fotografen weigeren daarom categorisch om UV-filters te gebruiken, omdat ze menen dat dit extra stukje glas enkel afbreuk kan doen aan de helderheid van de genomen beelden.

Er zijn twee belangrijke redenen waarom UV-filters toch in gebruik blijven. Enerzijds fungeert de UV-filter als verzekeringspolis voor de dure frontlenzen in objectieven. Een ongeluk zit soms in een klein hoekje, en als je met je lens ergens tegenaan botst is het goedkoper om de UV-filter te vervangen dan om een beschadigde  frontlens te laten herstellen. Anderzijds zijn sommige objectieven slechts spatwater- en stofdicht als de frontlens afgesloten wordt met een filter. Het ligt dan voor de hand om hiervoor een UV-filter te gebruiken.

Als er echter in studio moet worden gewerkt en er hoge eisen gesteld worden aan de beeldkwaliteit, dan heb je nog steeds de keuzemogelijkheid om de UV-filter simpelweg af te schroeven.

We maakten onderstaande vier foto’s met dezelfde camera-instellingen (f/7, 1/250, ISO 100). Het valt op dat een UV-filter licht tegenhoudt, zodat de foto donkerder wordt. De UV-filter van B+W laat het meeste licht door.

Zonder UV-filter
 

B+W UV MRC 77mm


Hama UV 390 77mm


Hoya UV 77mm

Neutral density
Een ander filter dat we in veel fototassen terugvinden is de ND-filter. ND is de afkorting van neutral density, en wordt ook wel grijsfilter genoemd. De functie van ND-filters is simpel: de grijsfilter vermindert de hoeveelheid licht die de lens binnendringt, zodat er met langere sluitertijden kan gewerkt worden.

Het klassieke voorbeeld hiervan is het fotograferen van stromend water. Door het gebruik van een langere sluitertijd krijg je een mooi onscherpte-effect dat een vloeiende waterbeweging suggereert. Als je deze techniek echter op een zonnige dag toepast, dan neemt de kans toe dat de foto overbelicht zal zijn. Door een ND-filter te gebruiken kan je toch een lange sluitertijd instellen.

Ook bij portretfotografie, waarbij er vaak zo min mogelijk scherptediepte gewenst is, kan de zon een spelbreker zijn. Bij te veel licht moet je het diafragma dichtdraaien, met een ongewenst grote scherptediepte tot gevolg. Hier stelt een ND-filter je in staat met grote diafragma-opening te werken.

Het spreekt vanzelf dat hoe meer licht er aanwezig is, hoe krachtiger de te gebruiken ND-filter zal moeten zijn. De sterkte van ND-filters wordt meestal uitgedrukt in filterfactor. De meest courante ND-filters zijn de ND2, ND4 en ND8. ND2 blokkeert de helft van het licht (één stop), zodat je de sluitertijd of het diafragma met één stop moet aanpassen.
 

Voor wie het gebruik van verschillende filters te omslachtig vindt, bestaat er een alternatief: de Fader ND-filter van Light Craft Workshop.

Deze is opgebouwd uit twee tegenover elkaar roterende delen, waardoor je een filterfactor van ND2 tot ND400 krijgt. De filters van LCW hebben geen last van vignettering, aangezien de frontlens één maat groter is dan de schroefmaat. Een 77mm-filtermaat gebruikt met andere woorden een frontlens van 82mm.

Deze foto werd gemaakt op een zonnige dag. Door de grijsfilter kunnen we een lange sluitertijd gebruiken zonder dat de foto overbelicht wordt. (Hama Grau ND 4 HTMC 77; 24 mm – 1 sec. – f/22 – ISO 100)

 

Zonder grijsfilter

Grijsverloop
Een variant van ND-filters is de graduated ND-filter of grijsverloopfilter. Deze filter werkt volgens dezelfde principes als de gewone ND-filter, maar beslaat slechts een gedeelte van de lens. De filter heeft namelijk een donkere bovenkant die naar beneden toe geleidelijk transparant wordt.

Dit type filter wordt vaak gebruikt bij landschapsfotografie waarbij een deel van het beeld (meestal de lucht) een heel stuk lichter is dan de rest (het landschap). Op die manier vermijd je dat er een van de delen overbelicht of onderbelicht is.

ND-filters en grijsverloopfilters zijn niet alleen verkrijgbaar in de vorm van een opschroefbare lens. Filtermaker Cokin heeft een compleet systeem met een houder waarin je desgewenst verschillende filters (zelfs achter elkaar) kunt plaatsen. De aanschaf van de juiste adapterring stelt je in staat om dit systeem op elk gewenst objectief gebruiken. Het grote nadeel is dat dit een eerder omslachtig en duur systeem is.

 

Door het gebruik van een grijsverloop krijg je meer contrast. Met een winterzonnetje valt dit nog mee. In de zomer zijn de resultaten stukken spectaculairder. (Tiffen Color-Grad ND.6 77mm.)

Polarisatie
Een filter die elke fervente fotograaf zich vroeg of laat aanschaft is de zogenaamde polarisatiefilter of pola. Als je een objectief met opgeschroefde pola onder de juiste hoek houdt, dan kun je het licht dat teruggekaatst wordt van een weerspiegelend oppervlak geheel of gedeeltelijk blokkeren. Het klinkt ingewikkeld, maar de toepassingen zijn legio.

Aangezien stof- en waterdeeltjes in de lucht voor reflecties zorgen, kan je met een pola de lucht een mooie diepblauwe kleurtoon geven. Maar daar houdt het niet op. Een vis in het water fotograferen? Ogen achter brillenglazen? Vrouwen achter een raam? Geen probleem met een polafilter.

Een circulair polarisatiefilter werkt zoals de hierboven beschreven ND Fader: je hebt ook hier twee lenzen waarvan de buitenste kan worden rondgedraaid tot je het gewenste effect krijgt. Het effect is meteen merkbaar in de zoeker. Een pola-filter blokkeert één stop licht.

Het moeilijke van werken met een dergelijk filter zit hem hierin dat je moet fotograferen onder de juiste hoek om een optimaal resultaat te krijgen. Voor een landschap is dat doorgaans 90° ten opzichte van de zon. Wil je een reflectieloze doorkijk in een raam, dan hou je de camera in een hoek tussen de 35° en de 60° graden. Lukt het niet meteen? Ook hier geldt nog steeds het gezegde ‘oefening baart kunst’.

Polarisatiefilters kleuren de lucht diepblauw, maar je verliest één stop licht.

Zonder polarisatiefilter

 

B+W slim c-pol MRC 77 mm

 

Hama Pol circular 77mm

Conclusie
Photoshop kan heel wat, maar om een reflectie in een raam weg te werken of de uitgebeten lucht in een landschap te corrigeren moet je al van goeden huize komen. ND-filters en polarisatiefilters zijn dus nog lang niet overbodig.

Past op elk objectief een filter?
Als het objectief met een schroefdraad uitgerust is, dan kan er een filter gebruikt worden. Zo simpel is het, en dit is inderdaad het geval voor de meeste objectieven van spiegelreflex- en hybridecamera’s. Een uitzondering hierop vormen de zogenaamde fish-eyelenzen. Door de bolle constructie van de lens is het namelijk onmogelijk om er een filter voor te schroeven.

Bezitters van full-frame camera’s die een supergroothoeklens gebruiken, worden geconfronteerd met vignettering (donkere hoeken) wanneer een standaardfilter gebruikt wordt. Om dit te vermijden hebben de meeste fabrikanten zogenaamde slim filters in hun gamma. Dit zijn filters waarvan de rand voor de lensdop grotendeels weggelaten is. Het nadeel van het gebruik van dergelijke filters is dat, in de meeste gevallen, de originele lensdop niet meer kan vastgeklikt worden.

Lees ook het Shoot-artikel over merken en prijzen van filters.

 

[extern_gallery urls=”http://cdn.minoc.com/zd_images/2012/11/117959_1.jpg||http://cdn.minoc.com/zd_images/2012/11/117959_2.jpg||http://cdn.minoc.com/zd_images/2012/11/117959_3.jpg||http://cdn.minoc.com/zd_images/2012/11/117959_4.jpg||http://cdn.minoc.com/zd_images/2012/11/117959_5.jpg||http://cdn.minoc.com/zd_images/2012/11/117959_6.jpg||http://cdn.minoc.com/zd_images/2012/11/117959_7.jpg||http://cdn.minoc.com/zd_images/2012/11/117959_8.jpg||http://cdn.minoc.com/zd_images/2012/11/117959_9.jpg||http://cdn.minoc.com/zd_images/2012/11/117959_10.jpg||http://cdn.minoc.com/zd_images/2012/11/117959_11.jpg” caption=”||||||||||||||||||||”]

Advertentie



Wil je beter leren fotograferen?

Neem dan een abonnement op Shoot Magazine (8x per jaar).

Shoot is hét fotografiemagazine voor en door enthousiaste fotografen. In Shoot vind je de beste tips en trucs, workshops en cursussen voor geslaagde foto’s, de knapste fotoplekjes in België, de helderste uitleg over fotografietechnieken, tests van nieuwe camera’s, lenzen en meer, plus foto’s van de beste Belgische fotografen.